Էջ 26 26-ից ԱռաջինԱռաջին ... 16242526
Ցույց են տրվում 251 համարից մինչև 253 համարի արդյունքները՝ ընդհանուր 253 հատից

Թեմա: ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՎԱՐՊԵՏՆԵՐԸ

  1. #251
    Մոդերատոր Վ. Հովհաննիսյան-ի ավատար
    Գրանցման ամսաթիվ
    28.01.2018
    Հասցե
    ԱՀ Քաշաթաղի շրջան՝ ք. Բերձոր
    Գրառումներ
    1,352
    Հեղինակության աստիճան
    6046
    «ՈՒՍՈՒՑԻՉԸ ԱՂԵՂՆԱՒՈՐՆ Է, ԱՇԱԿԵՐՏԸ՝ ՍԼԱՔԸ»

    Հարցազրոյց՝ Նորա Պարութճեանին հետ

    Այժմ, ոչ նուազ կարեւոր նիւթի կ՚ուզեմ անդրադառնանք, սիրելի՛ Նորա։ Կ՚ուզեմ խօսինք դպրոցի մասին, տրուած ըլլալով որ դուն Ֆրանսայի Դպրոցասէր վարժարանի մէջ հայերէն եւ հայոց պատմութիւն կը դասաւանդես։
    Հայ մանկավարժութիւնը երկար տարիներու պատմութիւն ունի։ Զայն սերտողը ուսանելի էջեր կրնայ գտնել դպրութեան եւ հայ ուսուցիչին առաքելութեան մասին։ Ինչպիսի՞ն է պատկերը այսօր։ Ո՞վ է հայ ուսուցիչը։ Որքանո՞վ պատրաստուած է ան։ Վերապատրաստման դասընթացքները իրենց առաքելութիւնը լիովին կը կատարե՞ն։
    Հայերէնի ուսուցիչները այսօր պաշտօնեաներ են։ Էր երբեմն, երբ մտաւորականն ու ուսուցիչը գրեթէ հոմանիշներ էին։ Կը տատանիմ կարօտախտով մօտենալու, բայց այսօրուան մեր կրթական սնանկութիւնը բացատրելու համար զուգահեռ անցընելը կարծեմ օգտակար է։ Մանկավարժական մեր իսկական զարթօնքը 19-րդ դարէն է, երբ դպրոց, գիտութիւն եւ լեզուի մտահոգութիւն ստացան ժողովրդային տարողութիւն եւ հաւաքականութեան զարգացման նպատակը հետապնդեցին։ Վերածնունդը ուսուցիչ պատրաստելով սկսաւ։ Այդ ուսուցիչնե՜րը ապահովեցին մտաւորական սերունդ։ Նշեմ միայն մի քանի օրինակ. Ալամդարեանը Աբովեանին ուսուցիչն է, Ա. Բագրատունին՝ Ալիշանին, Ալիշանը՝ Արփիարեանին, Մ. Պէշիկթաշլեանը՝ Տիւսաբին։ Նուիրեալներու ամբողջ փաղանք մը պատրաստած է ուսուցիչ Պուէտ (Խաչատուր Միսաքեան)։ Յետագայ սերունդին հասնելով՝ մանկավարժներ եղած են Դանիէլ Վարուժան, Ռէթէոս Պէրպէրեան, Յովհաննէս Պուճիգանեան, Յովհաննէս Հինդլեան, Յակոբ Օշական, Լեւոն Շանթ, Նիկոլ Աղբալեան, Սիմոն Վրացեան, Խաչեր Գալուստեան, Վահէ Վահեան, Օննիկ Սարգիսեան, Մուշեղ Իշխան … երկար է մինչեւ իմ սերունդս կոփած մանկավարժներուն ցանկը. անոնցմով դաստիարակչական ամուր հիմերու վրայ հաստատուեցաւ սփիւռքի դպրոցական մշակոյթը։
    Ինչպէ՞ս կ’ըլլայ որ մոռցած ենք ասիկա։ Այսօր ի՞նչ նպատակ կը հետապնդեն սփիւռքեան հայկական դպրոցները։ Սերունդ պատրաստելը մէկ բան է, «մեր մշակոյթն ու մայրենի ոսկեղինիկը չկորսնցել»ը՝ այլ բան։ Առաջինէն անցած ենք երկրորդին, հոգեբանութեան մը, որուն հայապահպանում ընդհանուր եզրը կը տրուի։ Եւ կը ձախողինք, որովհետեւ պահպանել փորձելով ոչ կրնանք պահպանել, ոչ պաշտպանել, ոչ ալ պահել, այլ միայն կորսնցնել։ Պահպանուելու համար զարգանալ պէտք է, գործածուիլ, նորոգուիլ, փոխուիլ, յառաջանալ, իյնալ-ելլել։ Ստեղծել։ Եւ քանի որ ներկայիս լեզու եւ մշակոյթ պահպանելն է հայկական դպրոցներու գոյութեան արդարացումը, ինքնախաբէութենէ զատ ելք չկայ։ Կը մնանք հայկական զգացում, հայկական ոգի եւ նման իմաստազուրկ յորջորջումներու յոյսին։
    Վերը ըսի, որ այսօրուան հայերէնի ուսուցիչը պաշտօնեայ մըն է, այսինքն անձ, որ համապատասխան վկայական ունի կամ չունի (տարբեր նիւթ է ատիկա), բայց գործ ունի, կ’աշխատի։ Թէ՛ ինք եւ թէ՛ իր շրջապատը զինք այդպէս կ’ընկալեն։ Ուսուցչութիւնը գործ մըն է այսօրուան դրուածքով, եւ ուսուցիչը՝ այդ գործի շուկային պահանջները գոհացնող միջոց մը։ Եւ քանի որ այդ պահանջները չնչին են՝ վարկ չունի ան, հետեւաբար, քիչ կը վարձատրուի եւ տուեալ տրամաբանութեամբ, այս ուղղութեամբ որեւէ գանգատ վաւերական չէ։ Այս կէտը նկատել կու տամ, քանի որ հայերէնի ուսուցիչներու պայմաններու բարելաւման քարոզներուն մէջ իբրեւ հիմնական մտահոգութիւն կը յիշուի անոնց վարձատրութեան խեղճունակութիւնը առանց զայն հակակշռելու ակնկալելի արդիւնքի հետ։ Անշուշտ պէտք չէ ատիկա անտեսել, բայց զայն կանխելիք ուրիշ մտահոգութիւն կայ, որ է անոր մտաւորական պատրաստութիւնը։ Չեմ ըսեր գիտելիքները, այլ մտաւոր հասունութիւնը, իր գիտելիքներուն հետ վարուելու ընդունակութիւնը, զանոնք փոխանցման աղբիւրի վերածելու փափաքը եւ կարողութիւնը։ Ասիկա բխում է, գիրքերու մէջ չ՚ըլլար։ Բաց միտք կը պահանջէ, բաց ականջ։ Այսինքն՝ ուսուցանելու արուեստի տիրապետութիւն։ Այսպէս կը հասկնամ ուսուցչական մասնագիտութիւնը։
    Այն ուսուցիչը որ դասարան չի մտներ դիմացը, գրասեղանին ետեւ հնազանդ նստած տասնեակ«ուսուցիչներ»էն սորվելու մտադրութեամբ, լուրջ խնդիր ունի։ Ուսուցիչ մը իր աշակերտին աշակերտն է մինչեւ վերջ եւ ինքն իր ուսանողը։ Բարեբախտաբար կան նման ոսուցիչներ, անձամբ ծանօթ եմ անոնցմէ ոմանց։ Մենք իրարմէ ուժ կ’առնենք։
    Հայերէնի դասաւանդման համար կարեւոր պահանջ մըն է մայրենիի դասագիրքը, որ կը դժուարանայ քայլ պահել օրուան շունչին հետ. Այսօր լոյս տեսած դասագիրքը վաղը կրնայ հինցած համարուիլ եւ չհրապուրել աշակերտը, որ միաժամանակ օտար առարկաներու արդիականացած դասագիրքերու հետ առնչութիւն կ՚ունենայ։ Ուրեմն հոս ուսուցիչին դերը ի՞նչ պէտք է ըլլայ աշակերտը հայերէնին բերելու, հայերէնով անոր իմացական աշխարհը ընդլայնելու գործին մէջ։
    Տարիներէ ի վեր կը խօսուի դպրոցական ծրագիրի, դասագիրք-ձեռնարկներու մասին։ Աշխատանքներ կը տարուին, փորձեր կ’ըլլան, իրագործումներ ալ կան նոյնիսկ մեծ տարողութեամբ։ Սրտցաւ եւ խելացի մարդիկ չեն պակսիր։ Սակայն, ըստ երեւոյթին, այս տուեալները չեն բաւարարեր EUREKA հնչեցնելու։ Դասագիրք պատրաստելու մտահոգութիւնը մեր մի քանի տասնեակ տարիները խլելով հանդերձ ապարդիւն մնաց։ Ինծի կը թուի որ խնդիրին արմատէն հեռու ենք։ Կ’ուզենք քայլ պահել մեր երկիրներուն պետական կրթական մտայնութեան հետ, արդիականացնել մեր աշխատելաձեւը, որ անհրաժեշտութիւն է, սակայն հայկական դպրոցի գոյութեան էատարրը դուրս կը մղուի ատկէ։ Բացատրեմ միտքս օրինակով։ Ֆրանսայի կրթական համակարգը այլեւս չի պատրաստեր դաստիարակներ, այլ դասագիրքերու միջոցով պետական ծրագիրը իրագործող ուսուցիչներ եւ մեթոտներ։ Ուսուցիչը ծրագիրէն դուրս չի գար, ժամանակ չունի։ Պէտք ալ չունի։ Իր սորվեցնելիքը ամբողջութեամբ գիրքին մէջն է, ամբարած գիտելիքներն ալ բաւարար են գործին։ Սակայն հայկական դպրոցի առաքելութիւնը ծրագիրէ եւ դասագիրքէ անդին կ’երթայ։ Հիմակուհիմա կը խեղդուի, քանի որ փրկութիւնը անկէ կը սպասէ։
    Դաստիարակութիւնն է հիմնախնդիրը։ Գիրքերն ու ծրագիրները աշակերտ չեն դաստիարակեր, ինչպէս որ վկայականը երաշխիք չէ խելացութեան։ Հետեւաբար, մեր ծրագիրն ալ, մեր դասագիրքն ալ ուսուցիչին անձին մէջն են։ Ուսուցիչին տրամադրութեան տակ ոչ թէ դասագիրք, այլ ատաղձ պէտք է դրուի։ Ձեռքը խոթէ այդ գանձարանին մէջ եւ իր աշակերտներուն պահանջներուն համեմատ փնտռածը գտնէ, գործածէ։ Գործիք պէտք է իրեն եւ անոր տիրապետութիւնը։
    «Դաստիարակութիւնն է հիմնական խնդիրը» խօսքէդ մեկնած հոս հետաքրքրական ստուգաբանութիւն մը կ՚ուզեմ ընել Հր. Աճառեանէն։ Դաստա բառը ծագած է պահլաւերէնի dast «ձեռք» բառէն, որմէ ալ ունինք դաստակերտ՝ ձեռքով կերտուած, դաստիարակ՝ ձեռքը բռնող, խնամող, կրթող։ Եւ ուրեմն՝ դաստիարակները մանուկները կրթող ուսուցիչներ էին եւ են։ Սակայն մանուկը կրթելու ձեւը կը տարբերի մէկ դաստիարակէն միւսը։ Ինչպէ՞ս ճիշդ դաստիարակել աշակերտը դպրոցին մէջ։
    Իւրաքանչիւր համայնք ունի իր կրթական դիմագիծը, մակարդակը, մղումը, մանաւանդ մանկավարժական մօտեցումը։ Այս վերջինը անջատ նիւթ է. ինչպիսի՞ մօտեցում որդեգրել ազգային արժէքներուն, մանաւանդ լեզուի նկատմամբ, երբ գիտենք որ լեզուն չենք սորվիր դպրոցը, այլ միայն անոր օրէնքները, դպրոցին մէջ լեզուն կը մշակուի միայն։ Նոյն դպրոցին մէջ անգամ մի քանի տարուան մէջ կը փոխուին մակարդակ, պահանջ, դիմագիծ։
    Մեզի պէտք է ազգային արժէքներուն մասին մտածուած, աննախապաշար, կարծրատիպերէ ազատագրուած, քարոզազերծ, արժանապատիւ, համամարդկային ընտանիքին մէջ ինքզինքը գտած գիտութեան շտեմարանի մը ստեղծումը, որմէ օգտուի ուսուցիչը բանալու համար աշակերտին միտքը։
    Ասո՛ր պէտք է պատրաստուի ուսուցիչը։ Իր անձը ամենակարեւորն է։ Աշակերտին միտքին մէջ ի՛նք պիտի մնայ, ո՛չ անուն-թուական, ո՛չ ալ քերականական օրէնքներ, այլ դաստիարակը, անոր կերպարը՝ արդիական, ապրած երկրին հետ համահունչ, լայնամտութիւնը, արդարամտութիւնը, սորվելու հաճոյքը։
    Կը կարծենք որ ուսուցիչը սրբագրողն է։ Սրբագրելու համար ալ սխալ պէտք է, թէ ոչ ի՞նչ ուսուցիչ։ Օրինակի համար, արեւմտահայերէնի կարգ մը մշակներ, վերին հրամանով ուսուցիչ կարգուած (կամ ինքզինքնին կարգած) լոյս ցերեկին լապտերով սխալ կը փնտռեն։ Կը գտնեն հարկաւ։ Շատ կայ։ Աշակերտին հետ նման վարմունք կործանարար է։
    Ուսուցիչը աղեղնաւորն է, աշակերտը՝ սլաքը։ Որքա՞ն բարձր եւ որքա՞ն հեռու կրնայ արձակել զայն։ Եւ՝ դէպի ո՞ւր արձակէ։ Արձակէ դէպի ազատ մտածում, փնտռտուք, ինքնաճանաչում, ինքնաքննադատութիւն։ Ճամբորդութիւն մը, որ պիտի տեւէ մինչեւ իր կեանքին վերջը։
    Պատմական իտէալականացած տիպարներու թանձր օրինակով եւ մշակոյթի անունով այսօր հայերէնի ուսուցիչէն կ’ակնկալուի յանձն առնել ամէն տեսակ զոհողութիւն, մինչեւ նուաստացում՝ աշակերտի կամ «հայ դպրութեան» սիրոյն։ Անմիջապէս յստակացնեմ. ոչ ուսուցիչը նահատակ է, ոչ ալ դպրոցը պատերազմի դաշտ։ Ամէն բանէ առաջ մենք պէտք է ճշդենք թէ ի՞նչ կ’ակնկալենք հայկական կրթական հաստատութիւններէն, ի՞նչ դաստիարակութիւն՝ մեր նոր սերունդին համար, ապա՝ ինչպիսի՞ արդիւնքի իրագործում կը սպասուի ուսուցիչէն, հոն հասնելու մասնագիտական բոլոր կարելիութիւնները ընձեռել անոր, եւ յետոյ՝ արժանին ըստ արժանւոյն գնահատել։
    Վերջերս, Երեւանի մէջ, ուսուցիչներու վերապատրաստման դասընթացքներուն մասնակցեցայ, ուր Սփիւռքի զանազան համայնքներէ եկած հայերէնաւանդ ուսուցչուհիներ իրենց հայերէնի դասատուութեան փորձը կը բաժնեկցէին՝ ներկայացնելով զանազան տարբերակներ, մանաւանդ այն պարագային երբ երկճիւղ լեզուները կրողներու անմիջական գոյակցութիւնը կայ նոյն դասարանին մէջ։ Ոմանք, օրինակ, արեւելահայ եւ արեւմտահայ աշակերտները առանձին դասարաններու կը բաժնեն՝ մէկը միւսը չխանգարելու միտումով, ուրիշներ՝ նոյն դասարանին մէջ երկու տարբեր խումբեր կը ստեղծեն եւ միաժամանակ երկլեզուով դասաւանդութիւն կ՚ընեն։ Կ՚ուզէի տեղեկացնես, թէ այս առնչութեամբ Դպրոցասէր վարժարանի պարագան ինչպէ՞ս է։
    Դպրոցասէրի մէջ արեւմտահայերէնով եւ արեւելահայերէնով արտայայտուող աշակերտները կը մնան միշտ միասին, երբեք չեն բաժնուիր իրարմէ, քանի որ երկուքին ալ խօսած լեզուն հայերէն է։ Սկզբունքային, լեզուական, հոգեբանական, գաղափարական, կամ ինչ որ կ’ուզէք ըսել՝ ըսէք, սխալ կ’ըլլայ զանոնք բաժնելը։ Հայերէն խօսող հայ մարդիկ զիրար հասկնալու են։ Աս է միտքը։ Կարճ, շատ կարճ ժամանակի ընթացքին կարծեցեալ խոչընդոտները կը վերանան, քանի որ ընկերոջ կողմէ հասկցուիլը պայման կը դառնայ։
    Ես շեշտս չեմ դներ արեւմտահայերէնի կամ արեւելահայերէնի վրայ։ Այս նիւթը իբրեւ խնդիր չեմ ներկայացներ ո՛չ աշակերտին, ո՛չ ալ ծնողքին։ Կը սպասեմ որ հարցում ըլլայ եւ պատասխանեմ։ Կ’ուզեմ որ ինքնին յստակ ըլլայ. դպրոցին մէջ երբ հայերէն կ’ըսենք, ինքնաբերաբար կը հասկնանք արեւմտահայերէն։ Այս նիւթին ամբողջ խոհանոցը, իր նախամթերքով, աղմուկով, աղբով, անհասկացողութիւններով, հոտերով, միայն ինծի կը պատկանի։ Ես անկէ դուրս կ’ելլեմ համեղ ճաշ մը պատրաստած։ Հոգեբանական այս բաժինը չափազանց կարեւոր է։
    Հասկցուելու համար արեւելահայերէնի չեմ դիմեր։ Պէտք չէ եղած մինչեւ հիմա։ ԲԱՅՑ, արեւելահայերէնը գոյութիւն ունի՛ դասարանին մէջ բնական պատճառներով. նախ՝ իր միտքը արտայայտելու համար իւրաքանչիւր աշակերտ իր գիտցած հայերէնը իր գիտցած չափով կը գործածէ։ Իմ դասապահուս խօսելու առիթներ յաճախ կ’ունենայ աշակերտը, եւ արեւելահայ աշակերտն ալ կ’արտայայտուի արեւելահայերէնով։ Իր վստահութիւնը շահելէս ետք, կը սկսիմ սրբագրել նաեւ արեւելահայերէնի իր սխալները, զինք մղելով լեզուին խնամուած գործածութեան։ Օրինակ՝ կը պնդեմ, որ էական բայը գործածէ ու լեզուէն ընդմիշտ վտարէ խօսակցական արեւելահայերէնի մէջ այսօր տխրօրէն տարածուած բարբառային ա-ն։ Ուրիշ օրինակ է կարենալ բայի ճիշդ խոնարհումը։ Կը պահանջեմ, որ եթէ արեւելահայերէն պիտի խօսի, ըսէ՝ կարող եմ, կարող ես (եւ ոչ՝ կարամ, կարաս), եւլ, իսկ եթէ կը փափաքի արեւմտահայերէն խօսիլ ըսէ՝ կրնամ, կրնաս, եւլ։ Այս սրբագրութիւնները ինծի համար ունին մանաւանդ անուղղակի նշանակութիւն։ Առաջին, ես իբրեւ արեւմտահայ եւ արեւմտահայերէնի դասատու, աշակերտին ցոյց տուած կ’ըլլամ իմ յարգանքս իր լեզուաճիւղին առողջութեան նկատմամբ։ Երկրորդ, ցոյց տուած կ’ըլլամ, որ արեւմտահայերէն սորվիլը միջոց է մօտենալու եւ աւելի լաւ ըմբռնելու հայերէն կոչուող այն լեզուն, որ երկու ճիւղերով գոյութիւն ունի այսօր։
    Դասարանին մէջ արեւելահայերէնի գոյութեան երկրորդ առիթը հայ գրականութիւնն է։ Կը ծանօթանանք ինչպէս արեւմտահայ, այնպէս ալ արեւելահայ գրողներու։ Չարենց, Զահրատ, Պ. Սեւակ, Զօհրապ, Իսահակեան, Մ. Իշխան, եւլ. բոլորը՝ հայ գրողներ։ Դասարանին հետ կարճ ճամբայ մը հազիւ կտրած, արեւելահայերէն գողտրիկ հատուածներու արեւմտահայերէնի վերածումը կը պահանջեմ։ Նպատակս կ’ըլլայ ցոյց տալ, որ տարբերութիւնը չնչին է։ Ես թարգմանել բառը չգործածեցի, քանի որ տարբեր լեզունե՛րը մէկէն միւսին կը թարգմանենք։ Ըստ իս, աւելի պատշաճ է վերածել բայը գործածել, երբ աշխատանքը նոյն լեզուի տարբեր որակներու կը վերաբերի, ինչպէս՝ գրաբար-աշխարհաբար, կամ լեզուաճիւղերու միջեւ (մէկէն միւսին անցումի գործողութիւնը)։
    Այս ընթացքին, ինքնաբերաբար կը հասնին աշակերտներուն հարցումները լեզուաճիւղերու գոյութեան եւ պատճառներուն մասին։ Այլեւայլ հարցեր, ո՛չ մէկը աւելորդ կամ անտեղի, քանի իմ կողմէս պիտի բռնուին իբրեւ առիթ բացատրելու պատմական պատճառները, որոնց հետեւանքով մէկի տեղ երկու աշխարհաբար գոյութիւն ունի։
    Բայց որեւէ բան բացատրելէ առաջ, կը սորվինք գործածել արեւմտահայերէն եւ արեւելահայերէն եզրերը։ Կը բացատրուի իմաստը քարտէսի վրայ, պատմական տուեալներով։ Ու կը յայտարարեմ որ այսուհետեւ անընդունելի եւ ծիծաղելի պիտի համարեմ հայերէնի այլ որակումներ, ինչպիսին են՝ Հայաստանի հայերէն, Լիբանանի հայերէն, ֆրանսահայերէն։
    Ես, իբրեւ ուսուցիչ, կը պատկանիմ անխտիր իմ բոլոր աշակերտներուս։ Դուն եւ ես գոյութիւն չունին, կայ մենք։ Կան անդէմ արեւմտահայերէն եւ արեւելահայերէն, եսէն, դունէն անկախ։ Կ’ըսես՝ արեւմտահայերէնի մէջ կը գործածուի վայրկեան, արեւելահայերէնի մէջ՝ րոպէ։ Այսքան։ Դժբախտ վկան եղած եմ կարգ մը ուսուցիչներու այսպիսի թելադրութեան. «Ես պիտի ըսեմ վայրկեան, դուն պիտի ըսես րոպէ»։ Ոչ միայն անճարակ է այս բացատրութիւնը, այլեւ չափազանց վնասակար, քանի որ այսպիսով ան աշակերտին հետ հաղորդակցութեան բոլոր թելերը կտրտած կ’ըլլայ։
    Իսկ երկու ճիւղերու միջեւ առկայ բառիմաստային տարբերութիւնները ինչպէ՞ս կը բացատրես աշակերտներուդ եւ անոնք ինչպէ՞ս կ՚իւրացնեն այդ նրբութիւնները։
    Հռչակաւոր ձգել (լքել)–ձգել (քաշել) բայը անխուսափելիօրէն դէմդ կ’ելլէ օր մը չէ օր մը։ Չես կրնար այս օրինակէն ելլելով չբացատրել, որ բառերը մէկ տեղ ամրացուած ժայռեր չեն, որ կենդանի շունչ ունին եւ իրենց անցած տեղը հետք կը ձգեն, օրինակ՝ թէեւ ձգել բայը արեւմտահայերէնի մէջ լքել-թողուլ իմաստով կը գործածուի, բայց հոն ալ քաշել իմաստով ներկայ է ձգողական ուժի, ձգախեժի մէջ։
    Լեզուաճիւղերու մէջ նախընտրութեան արժանացած բառեր կան, որոնք ընդունուած են իբրեւ հոմանիշ, բայց իմաստային նրբերանգներ ունին, օրինակ՝ ազգանուն-մականուն, լուսամուտ-պատուհան, զուգարան-պէտքարան կամ արտաքնոց։ Այլ դասակարգ կը կազմեն նոյն իմաստին համար տարբեր բառերու գործածութիւնը. լաւ-աղէկ, լինել-ըլլալ, ատամ-ակռայ, խնդրել-հաճիլ, ինքնաթիռ-օդանաւ, դեղ- ճար (պարսկահայերու համար), շոգ-տաք, թաշկինակ-անձեռոցիկ, եւլ։
    Խոստովանիմ որ լեզուաճիւղերու բառիմաստային տարբերութիւններն ու նրբութիւնները բացատրելու ընթացքին սիրտս երանութեամբ կը լենայ։
    Արեւելահայ աշակերտներուս ոչ մէկ ձեւով կը պարտադրեմ արեւմտահայերէնը։ Ազատութեան այս մարտավարութիւնը աւելի դիւրութեամբ կ’առաջնորդէ զիրենք դէպի դասարանին լեզուն, որ ինձմով պայմանաւորուած է, այսինքն՝ արեւմտահայերէնը։ Այս պատճառով է նաեւ որ ես կը մնամ միայն արեւմտահայերէն խօսելու իմ դիրքիս վրայ։ Արեւելահայերէն մի քանի նախադասութիւն կամ բառ որ բերնէս կը հանեմ, միմիայն զիրենք սիրաշահելու համար է։ Հազիւ տարի մը անցած, ոմանց համար նուազ, իմ արեւելահայ աշակերտներս կը փորձեն խօսիլ արեւմտահայերէն։ Ես ունեցայ արեւելահայ աշակերտներ, որոնց արեւմտահայ չըլլալը մէկ կամ երկու տարի ետք յայտնաբերեցի։
    Այս հարցին լուսաբանութեան մէջ ինծի մեծապէս կ՚օգնէ արեւմտահայ եւ արեւելահայ ծնողք ունեցող աշակերտներուս պարագան։ Մէկ պարանէն միւսը կը ցատկեն ամենայն ճկունութեամբ։ Տան մէջ լեզուական պարտադրանք չկայ, պզտիկը կը տեսնէ, որ մէկը պատուհան կ՚ըսէ, միւսը՝ լուսամուտ, մէկը ո՞նց ես կը հարցնէ, միւսը՝ ինչպէ՞ս ես։
    Դպրոցը տարրալուծարան մըն է, հոն մտնել հարկաւոր է հականեխուած յատուկ զգեստներով։ Պատասխանները հո՛ն են. զանոնք տեսնելու ընդունակ պիտի ըլլայ մտնողը, ատո՛ր համար պատրաստուած։ Չփնտռենք խնդիր հոն, ուր կան միայն նկատելի պատասխաններ։
    Իմ ալ օրինակէս մեկնած՝ կրնամ վկայել, որ փոքրիկները շատ դիւրաւ կրնան երկու լեզուներու տարբերութիւնը զգալ եւ երկուքն ալ համահաւասար ընկալել ու օգտագործել, ինչպէս որ կ՚ընեն իմ մանչուկներս՝ տան մէջ արեւմտահայերէն խօսելով, դուրսը՝ արեւելահայերէն։ Սակայն հարցը երբ ուղղագրութեան կը հասնի, հոն ես կը ջանամ չմիջամտել, որպէսզի չխոչընդոտեմ երեւանեան դպրոցին աշխատանքը։ Դուն ինչպէ՞ս լուծած ես այս խնդիրը։ Ուղղագրութիւն թելադրած ժամանակ հնչիւնի տարբերութինը դժուարութիւն չի՞ յարուցաներ աշակերտներուդ քով։
    Երկու լեզուաճիւղերու հնչիւնային համակարգի տարբերութիւնը մեզ անմիջապէս կը մղէ բաղաձայնները նիւթ ընելու։ Մինչդեռ, սփիւռքահայ նորահաս սերունդը հայերէնի ձայնաւորները ճիշդ հնչելու խնդիր ունի։ Ֆրանսախօս, ռուսախօս, թրքախօս, արաբախօս ընտանիքներէ եկող պատանիները նոյնպէս չեն արտասաներ ա-ը-օ-ե/է ձայները։ Թրքախօս պատանին հայերէն թեք բառը կ’արտասանէ թրքերէն թեք (կենտ) բառի հնչիւնով։ Ֆրանսախօս հայը հայերէն տօն բառի օ-ն կ’արտասանէ ֆրանսերէն il donne բայի օ-ի հնչիւնով։ Այլ օրինակ մը. պարզ ը-ի փոխարէն ֆրանսերէնի eu (էօ)-ն կը հնչէ։ Շրթունքի, բերանի, դէմքի մկաններու մարզանքի շնորհիւ միայն հայերէնի ը-ը կը սկսի արտաբերել։ Նման օրինակները բազմաթիւ են։
    Կայ նաեւ լեզուին մեղեդայնութիւնը։ Օրինակ՝ հարցում հարցնելու եղանակը (իր երկու իմաստներով) տարբեր է ամէն լեզուի մէջ։ Լեզուն բառերու կոյտ չէ, ոչ ալ անսխալ շարադասութիւն։ Ունի իր ելեւէջները։ Շեշտին, կէտադրութեան բանաւոր ճիշդ գործածութիւնը աւելի քան անհրաժեշտ է լեզուն զգալու։
    Այս ծալքերուն մօտենալու մեր միջոցը բանաստեղծութիւնն է։ Կը սորվինք կարդալ, շեշտադրել, կէտադրել, բառերը արժեւորել, հասկնալ, վիճարկել եւ վերջաւորութեան՝ անգիր արտասանել։
    Այս վարժութիւններուն առաւելութիւնը այն է, որ նոյն խնդրին շուրջ միացած կ’աշխատի ամբողջ դասարանը, արեւմտահայերէն-արեւելահայերէնի նիւթ չկայ հոս։ Այս դժուարութեան յաղթահարումը մեզի տուած կ’ըլլայ հայերէնի հնչիւններու արտաբերման նկատմամբ խմբային մօտեցում մը։
    Բաղաձայններու հնչիւնային տարբերութիւններու հարցը սկսուած այս աշխատանքին շարունակութիւնն է, ասոր մաս կը կազմէ եւ իբրեւ անջատ խնդիր չի ներկայանար։ Ի՞նչ է մեր լուծումը։ Տառերը կը ճանչնանք իրենց անունով եւ ոչ հնչիւնով. գիմ, քէ, դա, թօ, չա, ջէ, եւլ։ Ուղղագրութեան ժամանակ երբ նախադասութեան բովանդակութիւնը չի յստակացներ բառին իմաստը, գիրին անունը կու տանք։
    Օրինակ՝ գինը տեսայ. գին՝ գիմով
    կինը տեսայ. կին՝ կենով
    Հարց չի մնար։
    Կարծեմ ըսելու հարկ չկայ, որ դասական ուղղագրութեան կանոնները կը սորվինք։
    Լեզու երբ կ՚ըսեմ՝ կը հասկնամ ոչ միայն բառեր, այլ յիշողութիւն, ահագին փորձառութիւն. բառերը պատմութիւն ունին. ինչպէ՞ս վարուիլ լեզուին հետ, որ անմիջական գործածութեան մէջ մտնէ առանց պարտադրանքի կամ աշակերտին ուսերուն յաւելեալ բեռ զգացնել տալու. մէկ խօսքով՝ Գր. Պըլտեանին բառերով. ինչպէ՞ս «ստեղծել վայրը ուր ըլլալ»։
    Մեր մայրենիին հետ մեր յարաբերութիւնը խախուտ է։ Զգացական աշխարհ մը կառուցուած է լեզուին եւ մշակոյթին շուրջ։ Մանաւանդ այբուբենի շուրջ հիւսուած դարաւոր mythologie-ն, առասպելաբանութիւնը, այնպիսի ուժեղ խորհրդանիշի մը վերածուած է, որ իբրեւ սովորական նիւթ կամ միջոց անոր գործածութեան պէտքը չի զգացուիր։ Զարդ մըն է, զայն կը կրենք իբրեւ նկարչութիւն մեր տան պատին, իբրեւ մետալիոն մեր պարանոցին, իբրեւ բանաստեղծութիւն կամ երգ մեր լեզուին վրայ, բայց բնաւ՝ մեր մտքին մէջ։ Մտածում գրեթէ չկայ՝ ո՛չ անով, ո՛չ ալ անոր մասին։
    Նախ՝ լեզուն հաւաքական երեւոյթ է. երբ չկարենանք անոր առօրեայ եւ տարբեր մակարդակներու գործածութիւնն ու ստեղծագործութիւնը ապահովել, ի՞նչ հիման վրայ քննարկենք անոր հարցերը։ Երբ ապահովուած ըլլայ լեզուին կենսունակութիւնը, ան իր ճամբով կը տանի մեզ ի զարմանս կամ ի հեճուկս մեզի։
    Լեզուն կը պատկանի հաւաքականութեան այլազան խաւերուն եւ անոնցմէ իւրաքանչիւրը պիտի չմտածէ թէ ինչո՞ւ արդեօք իր հայ դրացիին հետ պէտք է հայերէն խօսի։ Մենք կը ձախողինք, քանի որ ամէն կողմ եւ ամէն մարդու սկզբունք կը պարտադրուի։ Սկզբունքի որդեգրումը, մշակումը եւ գործածութիւնը պարտականութիւնն է մտաւորական խաւին, որուն յանձնառութիւնն ալ այլ նիւթ է։
    Չափազանց կարեւոր է լեզուին վերասահմանումը։ Ոչ թէ զայն սահմանել, այլ զայն փրկել իր սահմանափակումներէն։ Ամէն անկիւնադարձին լեզուին կարեւորութիւնը արծարծելու դէմ եմ։ Ատիկա մասնագէտ լեզուահոգեբաններուն բնագաւառն է, ականջնիս տանք անոնց, ոչ թէ մեր կիրքին, մանաւանդ աշակերտներուն դիմաց։ Ինչո՞ւ կտրտուիլ բացատրելու համար հայերէնի կարեւորութիւնը, խեղճ պատանիներուն ուսերուն բեռցնել մայրենի լեզուն պահպանելու ահաւոր բեռը։ Այս վիճակը արդէն ապացոյց է որ լեզուն մեզմէ դուրս է, մեր մէջ չէ։ Հոսկէ սկսինք. լեզուին իւրացումով, արիւնին, ոսկորներուն մէջ ներծծել զայն։ Ինչպէ՞ս ընել հոս հասնելու։
    Այս գետնի վրայ քու անմիջական փորձառութիւնդ ի՞նչ է։
    Դասարանին հետ ծանօթացման առաջին հանդիպումներուս իսկ աշակերտներուս կ’առաջարկեմ միասնաբար նետուիլ տարի մը տեւելիք արկածախնդրութեան մը մէջ, դէպի բոլորիս կողմէն քար առ քար շինուելիք տարածք մը։ Ատիկա հայերէնով մտածումի եւ քննարկումի տարածքն է, ուր զիրենք պիտի առաջնորդեմ ես՝ հայերէնի ուսուցիչս եւ անոնց առջեւ պիտի բանամ ազատ մտածումի հաճոյքին տարողութիւնը։ Միջնակարգի պատանիներուն նկարագիրին կը համապատասխանեն մարտահրաւէրները. եթէ վստահինք անոնց՝ անոնք կ’արդարացնեն իրենք զիրենք։ Կը զարմացնեն նոյնիսկ։ Այս տարածքը մուտք կը գործենք դանդաղօրէն, յաջողութիւնը միշտ չի ժպտիր մեզի, բայց կը յարատեւենք։ Նախապայմանը՝ ազատ արտայայտութեան մթնոլորտն է, որուն ինչ ըլլալը կամաց-կամաց կը հասկնանք, եւ բուն աշխատանքը այդ է արդէն։ Ազատ արտայայտութիւնը ընդարձակ եւ խոպան արտ մըն է, ուր կը մտնենք մեր ունեցած գործիքներով, սորվելու համար, թէ ինչպէս կը մշակեն հողը, որ միտքն է։ Մեր գործիքը լեզուն է, հայերէնը, իւրաքանչիւրը իր գործիքով կը մասնակցի։ Լեզուն կը յղկուի գործածութեան ընթացքին։ Կարեւոր է որ ուսուցիչը հասկնայ, որ իր պարտականութիւնը առաջին հերթին սրբագրելը չէ, այլ աշակերտին մէջ լեզուն ճիշդ գործածելու փափաք արթնցնելը։ Ուրեմն, արեւմտահայերէն, արեւելահայերէն, կիսատ-պռատ հայերէն, ֆրանսախառն, թրքախառն, ռուսախառն հայերէն(ներ), այս բոլոր քրտինքները կը կաթկթին նոյն հողին մէջ եւ հոն կը ձուլուին։
    Կ’օգտուինք հայ գրականութեան եւ Հայոց Պատմութեան նիւթերէն։ Բայց ոչ միայն։
    Դպրոցէն ներս օտարախօս հայ աշակերտներու պարագայ ալ կայ, կը խորհիմ։ Հոն ինչպէ՞ս կ՚ըլլայ փորձառութիւդ։ Օտար լեզուի գոյութիւնը խանգարի՞չ է, կը նեղէ՞, թէ կը մղէ որ հայերէնը անընդհատ մրցումի մէջ մտնէ անոր հետ, կը յաջողի՞։
    Հայերէնի դասապահերուն, հարկաւոր չափով լեզուին չտիրապետող միջնակարգի աշակերտները կ’օգտուին իրենց մակարդակին համապատասխան դասաւանդութենէ։ Ունին իրենց ուսուցիչը եւ յատուկ ծրագիրը։ Կը յառաջդիմեն իրենց չափով եւ կարողութեամբ։
    Օտար լեզու որ կ’ըսենք, երկրին լեզուն է, հետեւաբար օտար չէ։ Երբեմն կ’առաջարկուի հայերէնը դասաւանդել իբրեւ օտար լեզու։ Այս արտայայտութեան համաձայն չեմ կրնար ըլլալ, քանի որ հայուն համար հայերէնը կը մնայ իր մայրենի լեզուն, նոյնիսկ եթէ չի գիտեր։ Օտար կը նշանակէ ուրիշինը. մայրենիդ՝ քուկդ է եւ զայն կը սորվիս իբրեւ քուկդ, ոչ ուրիշինը։ Չշփոթենք մայրենի լեզուն եւ առաջին կամ երկրորդ լեզուն։ Նոյն ընկալումը չունին։ Տարբերութիւնն ալ մեծ է։
    Չեմ երեւակայեր մրցակցութիւն մայրենի լեզուին եւ երկրի լեզուին միջեւ։ Տարբեր որակ եւ ծանրութիւն ունին սորվողին եւ սորվեցնողին՝ այս պարագային՝ ինծի համար։ Լեզու մը չենք սորվիր ո՛չ միւսին հաշւոյն, ոչ ալ միւսին հիման վրայ կամ անոր հետ բաղդատելով (եթէ լեզուաբան չենք անշուշտ)։ Իւրաքանչիւր լեզու իր բաժին յարգանքը կը պահանջէ եւ ասոր նկատմամբ աշակերտին զգայնութիւնը արթնցնելը ուսուցիչին պարտականութիւնն է, առաւել եւս՝ հայերէնի ուսուցիչին։
    Առաջին պատասխանիդ մէջ մեր լեզուակրթական սնանկութեան ակնարկեցիր։ Կարծիքովդ՝ ուրկէ՞ պէտք է սկսիլ զանցելու համար զայն։
    Լեզուն մեր խրատներուն պէտք չունի իր ճամբան քալելու։ Մեզի կը մնայ ապահովել անոր կենսունակութիւնը։
    Արեւմտահայ սփիւռքի մէջ արեւելահայ համայնքներու կազմաւորմամբ, արեւելահայ Հայաստանի մէջ արեւմտահայ համայնքներու կազմաւորմամբ լեզուաոլորտի նոր փուլ մը կը թեւակոխենք, որմէ լաւագոյնս պիտի օգտուի մեր լեզուն, հետեւաբար եւ մենք՝ ազգովին, եթէ մեր անմտութեամբ չդաւաճանենք մեր նկատմամբ անգամ մը եւս անոր ցուցաբերած վստահութեան եւ տուած առիթին։
    Յանուն հայերէնի հեզասահ ընթացքին, արեւմտահայերէնի զարգացման նիւթը գիտական ոլորտէն գործնական ոլորտ պէտք է անցնի թէ՛ հայ մտաւորականութեան եւ թէ՛Հայաստանի պետութեան գիտակից ջանքերով։ Կը սկսինք հիմէն, այսինքն դպրոցէն, որուն գործունէութեան առանցքը ուսուցիչ-դաստիարակն է։

    Հարցազրոյցը՝ Սօսի Միշոյեան Տապպաղեանի

  2. Գրառմանը 5 հոգի շնորհակալություն են հայտնել.

    Heghin (23.11.2018), Ալոյան Գոհար (20.11.2018), Մարգարիտա Ղազարյան (29.11.2018), Մարգարյան Նաիրա (18.11.2018), star1 (24.11.2018)

  3. #252
    Ավագ մասնակից
    Գրանցման ամսաթիվ
    27.03.2018
    Գրառումներ
    836
    Հեղինակության աստիճան
    8068
    Ջերոմ Բրուներ

    Ջերոմ Բրուները 20-րդ դարի ԱՄՆ-ի ամենահայտնի և ազդեցիկ հոգեբան-մանկավարժներից է: Նա անգնահատելի ներդրում է ունեցել ժամանակակից հոգեբանության և մանկավարժության, մասնավորապես ուսուցման և կրթության տեսությունների զարգացման գործում: Նրան է պատկանում որոնողական (պրոբլեմային) ուսուցման տեսական հիմնավորումը, որը հետագայում լայն տարածում ստացավ աշխարհի շատ երկրներում: 1960-ական թթ. Բրուների աշխատանքները շրջադարձ կատարեցին ամերիկյան դպրոցների կրթության բովանդակության մեջ, իսկ նրա «Ուսուցման գործընթաց» և «Դեպի ուսուցման տեսություն» գրքերը համարվում են դասական:
    Բրուները համոզմունք էր արտահայտում, որ իրական ուսուցումը անհատական որոնումների արդյունք է, որ սովորողները նոր մտքեր կամ գաղափարներ են կառուցում՝ հիմնվելով իրենց ներկա և մինչ այդ ունեցած գիտելիքների վրա: Նա դեմ էր՝ երեխային դիտարակելու որպես ուղղակի ինֆորմացիա ընկալող փոքր մարդ: Նրա համար երեխաներն ինքնուրույն խնդիր լուծողներ են, ինքնուրույն են ճանաչում աշխարհը և պատրաստ են հետազոտել «բարդ» առարկաներ: Սա մի քայլ առաջ էր ժամանակի մանկավարժական մոտեցումներից: Ըստ Բրուների՝ ուսուցման դոգմատիկ բնույթը պետք է փոխարինվի ուսուցման մեկ այլ ձևով, ուր ուսուցիչը պետք է քաջալերի աշակերտներին՝ ինքնուրույն սկզբունքներ որոնել: Ուսուցիչը և աշակերտը պետք է մտնեն ակտիվ երկխոսության մեջ (ինչպես, օրինակ, սոկրատյան ուսուցման (էվրիստիկ ուսուցում) ժամանակ): Ուսուցչի հիմնական պարտականությունն է այնպես ներկայացնել ուսուցանվող նյութը, որ այն համապատասխանի սովորողի ընկալման առկա հնարավորություններին: «Մենք սկսում ենք այն վարկածից, որ ցանկացած առարկա որոշակի ձևով կարող է արդյունավետ ուսուցանվել զարգացման ցանկացած փուլում գտնվող երեխայի» Բրուների աշխարհահռչակ թեզը մեծապես ուղղված է երեխային՝ որպես ինքնուրույն և ուսուցմանը պատրաստ էակի ընկալմանը:
    Վերջին խմբագրող՝ star1: 24.11.2018, 15:16:

  4. Գրառմանը 1 հոգի շնորհակալություն է հայտնել.


  5. #253
    Մոդերատոր Վ. Հովհաննիսյան-ի ավատար
    Գրանցման ամսաթիվ
    28.01.2018
    Հասցե
    ԱՀ Քաշաթաղի շրջան՝ ք. Բերձոր
    Գրառումներ
    1,352
    Հեղինակության աստիճան
    6046
    Հոգեբանները կարծում են, որ գոյություն ունի շատ կարևոր կանոն երեխայի հետ շփման մեջ: Այն անվանում են «երեք րոպեի կանոն»:

    Այն կայանում է նրանում, որ երեխային դիմավորես նույն ուրախությամբ, ինչպես դիմավորում եք ձեր ընկերոջը, ում երկար չեք հանդիպել: Եվ կարևոր չէ՝ վերադարձել եք խանութից, աշխատանքից թե գործուղումից:

    Որպես կանոն, այն ամենը, ինչով երեխան ուզում է կիսվել ձեզ հետ, պատմում է հանդիպման առաջին մի քանի րոպեի ընթացքում: Այդ պատճառով էլ կարևոր է բաց չթողնել այդ պահը:

    Շատ ծնողներ ենթագիտակցաբար կատարում են երեք րոպեի կանոնը: Օրինակ, երեխային դպրոցից վերցնելիս՝ կքանստում են, նայում են երեխայի աչքերին, գրկում են նրան, ասում, որ կարոտել են: Մինչդեռ ուրիշ ծնողներ ուղղակի բռնում են երեխայի ձեռքից, ասում «գնացինք» և շարունակում են հեռախոսով խոսել:

    Աշխատանքից վերադառնալով՝ մի անգամից ուշադրություն դարձրեք երեխային: Ձեր կոշիկները հանեք և վազեք նրա մոտ: Դուք մի քանի րոպե ունեք, որ նստեք նրա կողքին, հարցնեք անցած օրվա մասին և լսեք պատասխանները: Իսկ հետո նոր գնացեք ձեր գործերին:

    Ուշադրություն: Կարևոր է ոչ թե հաղորդակցման տևողությունը, այլ էմոցիոնալ կապը:

    Երբեմն մի քանի րոպե տևողությամբ մտերիմ զրույցները ավելի շատ նշանակություն են ունենում, քան միասին անցկացրած մի ամբողջ օրը, եթե մտքերով այլ տեղում եք:

    Երեխաների և ծնողների համար «համատեղ ժամանցը» տարբեր նշանակություն ունի:
    Մեծերի համար բավական է, որ երեխաները ուղղակի լինեն իրենց կողքին, երբ նրանք տան գործեր են անում կամ գնում են խանութ:

    Իսկ երեխաների համար դա տեսողական կոնտակտ է, երբ ծնողները նստում են իրենց կողքին, մի կողմ են դնում բջջայինները, դադարում են մտածել խնդիրների մասին և չեն շեղվում երեխայի հետ շփումից:

    Անշուշտ, միշտ չէ, որ ծնողները խաղալու ժամանակ ունեն, բայց այդ պահերին հարկավոր է անել այն, ինչ երեխան է ուզում: Պետք չէ առաջարկել ժամանցի ձեր տարբերակները: Երեխան երբեք չի անկեղծանա ձեզ հետ, եթե զգա, որ դուք հաղորդակցման ժամանակ այլ բաների մասին եք մտածում:

    Ժամանակը արագ է անցնում, չեք էլ նկատի, ինչպես են երեխաները մեծանում: Դրա համար էլ ժամանակ մի կորցրեք և կառուցեք նրանց հետ ճիշտ և վստահությամբ լի հարաբերություններ:

    Իսկ «երեք րոպեի կանոնը» վստահ եմ, որ կօգնի ձեզ այդ հարցում:

  6. Գրառմանը 1 հոգի շնորհակալություն է հայտնել.


Էջ 26 26-ից ԱռաջինԱռաջին ... 16242526

Թեմայի մասին

Այս թեման նայող անդամներ

Այս պահին թեմայում են 1 հոգի. (0 անդամ և 1 հյուր)

Համանման թեմաներ

  1. ՈՒՍՈՒՑՄԱՆ ՄԱՅՐԸ ՉՊԵՏՔ Է ԴԱՌՆԱ ԽՈՐԹ ՄԱՅՐ
    Հեղինակ՝ Տոնոյան Գրետա, բաժին` Մասնագետի անկյուն
    Գրառումներ: 41
    Վերջինը: 19.03.2018, 23:58
  2. ԿԻԼԻԿՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅՈՑ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ
    Հեղինակ՝ Ռուզաննա Միրզոյան, բաժին` Պատմություն, Հասարակագիտություն, ՀԵՊ
    Գրառումներ: 29
    Վերջինը: 21.10.2017, 19:32
  3. ԿԻԼԻԿՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅՈՑ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ
    Հեղինակ՝ Ռուզաննա Միրզոյան, բաժին` Մասնագետի անկյուն
    Գրառումներ: 29
    Վերջինը: 21.10.2017, 19:32
  4. ԴԱՍԻ ՏԻՊԵՐԸ:
    Հեղինակ՝ արեգակ, բաժին` Ուսումնամեթոդական նյութեր
    Գրառումներ: 0
    Վերջինը: 09.05.2016, 23:26
  5. Հանրային քննարկում. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ 2016-2025ԹԹ. ՊԵՏԱԿԱՆ ԾՐԱԳԻՐ
    Հեղինակ՝ manush, բաժին` Հանրային քննարկումներ
    Գրառումներ: 0
    Վերջինը: 19.11.2015, 13:05

Էջանիշներ

Էջանիշներ

Ձեր իրավունքները բաժնում

  • Դուք չեք կարող նոր թեմաներ ստեղծել
  • Դուք չեք կարող պատասխանել
  • Դուք չեք կարող կցորդներ տեղադրել
  • Դուք չեք կարող խմբագրել ձեր գրառումները
  •