Մայիսյան հաղթանակների մասին՝ պատմության ուսուցման գործընթացում

[Մինասյան Լիլիթ]

ՀՀ խորհրդանիշները

1. Դրոշը՝

Առաջին անգամ պաշտոնապես հայկական եռագույնը բարձրացվեց 1918-ի օգոստոսի 1-ին. Ազգային ժողովի բացման օրն առաջին անգամ ծածանվեց կարմիր-կապույտ-դեղին պաստառը: Անմիջապես հաջորդ օրը թերթերում լույս տեսավ կառավարական հրամանը, որը սահմանում էր բոլոր կազմակերպություններին պարտադիր եռագույն ունենալ:
Գույների ընտրության ժամանակ կանգ առան հայկական վերջին պետականության՝ Կիլիկիան թագավորության խորհրդանշի վրա: Կարմիրը, կապույտը և դեղինը զինվորական միավորումների գույներն էին, հետագայում դեղինը որոշեցին փոխել, քանի որ կարմիրի, կապույտի և նարնջագույնի համադրումն առավել ակնահաճո համարեցին:

2000px-Flag_of_Armenia.svg.jpg


2. Հիմնը՝

«Մեր Հայրենիք» երգն ի սկզբանե օրհներգի կարգավիճակ չուներ: 1859-ի հունիսին Նալբանդյանը գրեց «Իտալացի աղջկա երգը», որը 1861-ին Կոմս Էմանուել կեղծանվամբ տպագրվեց Մոսկվայի հայկական «Հյուսիսափայլ» ամսագրում: Նալբանդյանը գովերգում է հայրենիքի ազատության համար մարտնչել պատրաստ իտալուհիներին' նրանց որպես օրինակ բերելով սեփական հայրենակցուհիների համար:
Բանաստեղծությունը պատմում է 1857-ին իտալական Սարբիում տեղի ունեցած մարտերի մասին: Հերոս Ռիսոջիմենտո Կարլո Պիզականեի առաջնորդությամբ 300 հարյուր զինվորներ հարձակվեցին քաղաքի վրա: Նրանք մահացան իսպանական բուրբոնների գումարտակների դեմ մղված մարտերում:

1885-ի մարտի 15-ին՝ ուրբաթ օրը, թիֆլիսյան Արծրունի թատրոնում երգչախմբի կատարմամբ տեղի ունեցավ «Իտալացի աղջկա երգի» համաշխարհային պրեմիերան: Նալբանդյանի բանաստեղծության համար երաժշտությունը էր գրել երիտասարդ ինքնուս Խաչատուր Մարգարյանը՝ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, որը, ինչպես և Նալբանդյանը, խուսափում էր անունն ազդարարել. երաժշտության հեղինակը նշված չէ անգամ նոտաների բնօրինակի վրա: Ի դեպ, Բարսեղ Կանաչյանի անունը, որին այսօր վերագրում են հայկական օրհներգի երաժշտությունը, առաջին անգամ հայտնվել Կոմիտաս վարդապետի աշակերտների կողմից 1919-ին Կոստանդնուպոլսում լույս տեսած ժողովածուի վրա:
Թիֆլիսյան շնորհանդեսից հետո Կարա-Մուրզայի երգը հայտնի դարձավ հայկական համայնքներում: Շուտով, առաջին բառերից ելնելով, այն սկսում են կոչել «Մեր Հայրենիք»: 1918-ի օգոստոսի 1-ին երգին վիճակված էր դառնալ Առաջին Հանրապետության օրհներգը:

ARMENIAHIMN.jpg

3. Գերբը՝

Ալեքսանդր Թամանյանի ստեղծած զինանշանը Կառավարությունը հաստատեց 1920-ին: Թամանյանի ոգեշնչման աղբյուրը Տիգրան II-ի տարբերանշաններն են եղել, մատենագիրներ Խորենացու ու Բյուզանդի թողած վկայություներն այն մասին, որ Արշակունի թագավորները «արծիվ էին կրում», Ռուբինյան արքա Լևոն II-ի կնիքներն ու մետաղադրամները եւ Անի թագավորանիստ քաղաքի դարպասների առյուծով ռելիեֆը: Հայկական զինանշանի վահանը պահողները Մամիկոնյան իշխանների արծիվն ու 885թ-ին գահ բարձրացած Բագրատունի թագավորական տոհմի առյուծն են: Կենդանիների լոգոներ կան չորս թագավորական ընտանիքիների վահանների վրա՝ Արտաշեսյաններ (երկու հակադիր շրջված արծիվ), Արշակունիներ (երկգլխանի արծիվ), Բագրատունիներ (առյուծ) և Ռուբինյաններ (քայլող կամ թագադրված առյուծ): Թամանյանի կոմպոզիցիայում չեն ներառվել ավելի վաղ թագավորական ընտանիքների՝ Երվանդունիների և Վանի թագավորության կառավարիչների խորհրդանիշերը:

Թամանյանի էսքիզում թագավորների թռչուններն ու գազանները շատ ագրեսիվ են թվում: Եվ դա բնական էր. թշնամիներով շրջապատված երիտասարդ պետությունը չէր կարող բարի զինանշան ունենալ:

Coat_of_Arms_of_the_First_Republic_of_Armenia.jpg

[E. Khachatryan]

Մայիսյան ճակատամարտերի պատմական նշանակությունը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ճակատի բովանդակությունը, այսպիսով, ռուս-թուրքականից դարձավ թուրք-անդրկովկասյան, իսկ ապրիլի սկզբից վերաճեց թուրք-հայկական զինված հակամարտության: Թուրք-հայկական պատերազմի վճռական փուլում հայությունը կարողացավ համախմբվել և արժանի հաղթանակներ տանել: Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի հերոսական ճակատամարտերը, Շիրակի և Ջավախքի դիմադրական մարտերը հարստացրին մեր պատմության ռազմական տարեգրությունը նոր սխրանքներով ու անուններով: Այս հերոսամարտերի շնորհիվ բնաջնջումից փրկվեց արևելահայությունը, ինչպես նաև Մեծ Եղեռնից մազապուրծ հարյուր հազարավոր արևմտահայեր:Հայկական կանոնավոր զորքի ու նրան աջակցող աշխարհազորային ուժերի մղած հաջող ռազմական գործողությունները ստիպեցին թուրքական կողմին Բաթումի բանակցություններում մեղմացնել իրենց պահանջները և նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետության հետ 1918 թ. հունիսի 4-ին կնքել հաշտությահ պայմանագիր: Այդ ճակատամարտերում ձեռք բերած հաջողություններն արդյունք էին հայ ժողովրդի տարբեր հատվածների, խավերի, ռազմական ու քաղաքական մարմինների միջև հաստատված միաբանության: Այդպիսով՝ Մայիսյան հերոսամարտերի պատմական գլխավոր դասը համազգային միաբանությունն է: Դժվարին և օրհասական պայմաններում Մեծ եղեռնի և պատերազմի պատճաոած մարդկային, նյութական և հոգևոր մեծ կորուստներից դեռևս ուշքի չեկած հայությունը կարողացավ ազգովին ինքնակազմակերպվել:

Հայ ժողովրդի երկու խոշոր հատվածների քաջարիզավակները, համախմբվելով մեկ զորքի մեջ, կռվեցին իրենց հայրենիքի, հարազատ ժողովրդի գոյության, Հայաստանի ազատության և անկախության համար: Մայիսյան հերոսամարտերով ամբողջական հայրենիքի վերականգնման ճանապարհի սկիզբը դրվեց: Այսպիսով ռազմաքաղաքական գործընթացների բերումով հայ ագգային-քաղաքական ղեկավար ուժերը ստանձնեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ճակատի պաշտպանության ծանր առաջադրանքը, իսկ նորահոչակ հայկական պետությունր դարձավ աշխարհամարտի մասնակից կողմ: Հետագայում այս հիմքի վրա է, որ Հայաստանի Հանրապետությունր կարողացավ իրավական ճանաչում ստանալ Անտանտի երկրների կողմից, մասնակցել հաշտության խորհրդաժողովին և, վերջապես, իր տարածքային ու քաղաքական իրավունքները ձևակերպել Սևրի պայմանագրով:


Պաշարների շտեմարանում ունեմ տեղադրված նյութ,մեր դպրոցի 8-րդ դասարանի աշակերտի ձեռքի աշխատանքն է նա է նկարել, և նրանց գրած շարադրությունները:

https://lib.armedu.am/resource/24083

[Տոնոյան Գրետա]

Մայիսը հայ ժողովրդի ողջ պատմության մեջ նշանավորվել է որպես հաղթանակների և վրեժխնդրության ամիս.
451 թ. մայիսի 26-ին Մեծ Հայքի հարավ-արևելյան մասում, Արտազ գավառում, Տղմուտ գետի ափին, Ավարայրի դաշտում կերտվեց հայ ժողովրդի պատմության ամենահերոսական էջերից մեկը. տեղի ունեցավ Ավարայրի ճակատամարտը, որի ընթացքում հայ ժողովուրդը կարողացավ վաստակել ապրելու և զարգանալու իրավունք, այդ իրավունքը վաստակեց շուրջ 1036 հայ քաջեր արյան գնով:
Անցան դարեր: 1918թ. մայիսի 22-29-ի Սարդարապատի ճակատամարտով, 1918թ. մայիսի 24-29-ի Բաշ-Ապարանի ճակատամարտով և 1918թ. մայիսի 20/21-31-ի Ղարաքիլիսայի հերոսամարտով հայ ժողովուրդը վերստին ապացուցեց ինքն իրեն և թշնամուն, որ հայ ազգն անհաղթելի է, հայ ժողովուրդ անպարտելի, և որ պետք է ապրի դարերով, զարգանա ու բազմանա: Այդ ամենի արդյունքում 1918թ. մայիսի 28-ին՝ հռչակվեց Հայաստանի անկախությունը և պետականության դարավոր կորստից հետո հայ ժողովուրդը վերստին ստեղծեց իր անկախ պետականությունը (փաստացի հռչակագիրը գրվել է մայիսի 30-ին, Թիֆլիսում, տեքստի հեղ. Նիկոլ Աղբալյան):
Մայիսը նաև վրեժխնդրության ամիս է. 1921 թ. մայիսի 12-ին Արշավիր Շիրակյանը Հռոմում սատկացրել է Թուրքիայի նախկին վարչապետ Սայիդ Հալիմ փաշային:
1945թ. մայիսի 1-ին Խորհրդային միության զորքերը այդ թվում և հայկական ուժերը, որոնց թվում և լեգենդար 89-րդ Թամանյան դիվիզիան (միակ ազգային դիվիզիան, որ մտել է Բեռլին, հրամ. գեներալ-մայոր Նվեր Սաֆարյան) մտան Բեռլին: Մայիսի 9-ին Ռայխսթագի վրա բարձրացվեց խորհրդային Կարմիր դրոշը (հաղթանակի խորհրդանիշը): Մայիսի 8-ի լույս 9-ի գիշերը ստորագրվեց Գերմանիայի անվերապահ կապիտուլացիայի ակտը, որով ավարտվեց 1941 թ. հունիսի 22-ին սկիզբ առած Հայրենական Մեծ պատերազմը, որը բառի բուն իմաստով ՀԱՅՐԵՆԱԿԱՆ էր հայ ժողովրդի համար: Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցների թիվը հասնում էր 500 հազարի, որից 300 հազարը Հայաստանից էին, մյուսները` միութենական մյուս հանրապետություններից: 200 հազար մարտիկներ ու սպաներ զոհվեցին խորհրդային երկրի պաշտպանության ու հաղթանակի համար: Եվս 100 հազար հայեր Երկրորդ աշխարհամարտին մասնակցում էին ԽՍՀՄ դաշնակից երկրների բանակներում: Ամբողջ պատերազմում (Երկրորդ աշխարհամարտին և Հայրենականին) մասնակցել են 600 հազար հայ: Պատերազմում աճեցին տասնյակ բարձրակարգ հայ հրամանատարներ` գեներալներ, որոնց թիվը պատերազմի վերջում հասավ 64-ի: Ցուցաբերած խիզախության ու արիության համար բարձրագույն պարգևի` Խորհրդային Միության հերոսի կոչման արժանացան հայ ժողովրդի 106 զավակներ (այդ թվում 4-ը խորհրդա-ֆիննական պատերազմում և 5-ը` պատերազմից հետո իրականացրած հատուկ առաջադրանքների համար) և ևս 10 հայաստանցիներ` ազգային փոքրամասնությունից, ընդհանուր թվով` 116 մարդ: Նրանցից երկուսին` Խորհրդային Միության մարշալ Հովհաննես Բաղրամյանին և գվարդիայի փոխգնդապետ, օդաչու Նելսոն Ստեփանյանին, շնորհվել է Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսի կոչում: Հերոսների թվում էին զորավարներ, բարձր և միջին հրամանատարներ, շարքայիններ: Նրանցից 36-ը զոհվել են կռվի դաշտում` հերոսի կոչման արժանանալով հետմահու: Խորհրդային ականավոր զորավարների շարքերում իրենց արժանի տեղը գրավեցին մարշալ Հ. Ք. Բաղրամյանը, ավիացիայի մարշալ Ս. Խուդյակովը, նավատորմի ադմիրալ (ծովակալ) Հ. Ս. Իսակովը, զրահատանկային զորքերի մարշալ Հ. Բաբաջանյանը: 27 ռազմիկներ դարձան «Փառքի» շքանշանի 3 աստիճանների ասպետներ: Թիկունքում 361 հազար մարդ պարգևատրվեց «Կովկասի պաշտպանության համար», «Աշխատանքային արիության համար» մեդալներով:
Պատերազմին հայ ժողովրդի գործուն մասնակցության մասին պերճախոս են նաև հետևյալ տվյալները. իրենց թվով հայերը 4-րդ տեղում էին ռազմածովային նավատորմի գեներալների, ռազմաօդային ուժերի և հրետանային զորքերի սպաների կազմում, 6-րդ տեղում` Խորհրդային Միության հերոսների ցանկում: Եվ դա այն դեպքում, երբ հայերն իրենց թվով ԽՍՀՄ ժողովուրդների մեջ գրավում էին 8-րդ տեղը: Հայորդի մեկ զորահրամանատար զբաղեցնում էր ռազմաճակատի հրամանատարի պաշտոնը (Հովհաննես Բաղրամյան), 3-ը` բանակի, 6-ը` կորպոսի, 28-ը` դիվիզիայի, 100-ը` բրիգադի ու գնդի հրամանատներ էին: Հայերն առաջնակարգ տեղում էին շքանշաններով ու մեդալներով պարգևատրվածների շարքում (80 հազար մարդ կամ 8-րդ տեղում): Այս տեղեկություններն իսկապես վկայում են այն մասին, որ հայ ժողովուրդն իր հսկայական նպաստն է ունեցել Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակում: Եվ վերջապես, չպետք է մոռանալ այն հանգամանքը, որ հայ զինվորը, կռվելով Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Բելառուսում և այլուր, գիտակցում էր, որ ինքը մարտնչում է հանուն Հայաստանի փրկության, քանզի ակներև էր, որ պատերազմի ընթացքում «չեզոքություն» պահպանող Թուրքիան անհաջողության դեպքում, ամեն պահի կարող է ներխուժել Խորհրդային Հայաստան և վերստին գործարկել իր վարած ցեղասպանական քաղաքականությունը:
1992թ. մայիսի 9-ին ադրբեջանական «գերությունից» ազատագրվեց Շուշին (ռազմ. պլան՝ «Հարսանիք լեռներում», գրոհն սկսվել է մայիսի 8-ին): «Ինչո՞ւ «Հարսանիք լեռներում», որովհետև մշակված ծրագիրը այդ տարիների պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանին անիրագործելի էր թվում, մենք պնդեցինք, որ անպայման կգրավենք Շուշին: Վազգեն Սարգսյանը խոստացավ Շուշին գրավելուց հետո անպայման ամուսնանալ…: Այսպես օպերացիան ստացավ «Հարսանիք լեռներում» պայմանական անվանումը»,- պատմում է գործողության ղեկավար, ինքնապաշտպանական ուժերի հրամանատար Արկադի Տեր-Թադևոսյանը (Կոմանդոսը):
1992 թ. մայիսի 9-ի Շուշիի հաղթանակը դարձավ Մեծ Հայքի` Մեծ և կենսունակ Հայաստանի վերականգնման առաջին քայլը: Հայ ժողովուրդը դեռ կպարի իր հաղթական քոչարին նաև Վանում, Մուշում, Սասունում, Էրզրումում…
Դժվարանում եմ առանձնացնել, թե այդ հաղթանակներից որն է ավելի մեծ դեր ունեցել հայ ժողովրդի համար. հավանաբար բոլորն էլ հավասարազոր, սակայն թույլ տվեք այժմ առանձնահատուկ կերպով անդրադառնամ այն պատմական նշանակությանը, որ ունեցել է մայիսի 9-ը հայոց համար. Հայրենական պատերազմի հաղթական ավարտ և Շուշիի ազատագրում:
Ով կփորձի նսեմացնել այս երկու հաղթանակների ունեցած հսկայական դերը հայ ժողովրդի կյանքում, ուրեմն վերջինս կամ տգետ է կամ շարքային դավաճան, քանզի այս հաղթանակները մեր նորագույն պատմության ամենահերոսական էջերն են: Հայրենական պատերազմում տարած հաղթանակով Հայաստանը փրկվեց նոր Եղեռնից, քանզի Թուրքիան պատրաստ էր հարմար պահի հարձակման անցնելու, իսկ Շուշիի գրավումը Արցախյան հերոսամարտի փայլուն էջերից է, որը հայի մեջ արմատավորեց հաղթողի հոգեբանությունը:
Ինչպես գիտենք, հաղթանակները երբեք անարյուն չեն լինում, և դրանց համար պարտական ենք նրանց, ովքեր իրենց կյանքը չխնայեցին հանուն Հայրենիքի, սակայն, միաժամանակ, չպետք է մոռանանք նրանց, ովքեր ոչ պակաս անձնվիրաբար կռվել են հանուն Հայրենիքի և երջանիկ պատահականությամբ կենդանի են մնացել, մենք պետք է ամեն րոպե, ամեն վայրկյան զգացնենք այդ մարդկանց, թե ինչքան ենք երախտապարտ նրանց իրենց կատարած գործի համար: Ես անկեղծորեն շատ հպարտ եմ, որ ապրում եմ Հայաստանում, կենդանի լեգենդների (Արկադի Տեր-Թադևոսյան, Վիտալի Բալասանյան, Սեյրան Օհանյան, Սամվել Բաբայան, Մովսես Հակոբյան և շատ ուրիշն) կողքին:
Այսպիսով, մենք պետք է ուրախ լինենք, որ ապրում ենք նման հերոսների կողքին, երախտապարտ լինենք նրանց, որ այսօր կա Հայաստան և հայ ժողովուրդ:

ԱՂԲՅՈՒՐ՝
Վահե Մոսինյան - ՀՊՄՀ Համաշխարհային պատմության ամբիոնի ասպիրանտ, ՀՀ ԳԱԱ Հայկական հանրագիտարան հրատարակչության գիտխմբագիր:

[Մինասյան Լիլիթ]

Մայիսյան ճակատամարտերի պատմական նշանակությունը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ճակատի բովանդակությունը, այսպիսով, ռուս-թուրքականից դարձավ թուրք-անդրկովկասյան, իսկ ապրիլի սկզբից վերաճեց թուրք-հայկական զինված հակամարտության: Թուրք-հայկական պատերազմի վճռական փուլում հայությունը կարողացավ համախմբվել և արժանի հաղթանակներ տանել: Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի հերոսական ճակատամարտերը, Շիրակի և Ջավախքի դիմադրական մարտերը հարստացրին մեր պատմության ռազմական տարեգրությունը նոր սխրանքներով ու անուններով: Այս հերոսամարտերի շնորհիվ բնաջնջումից փրկվեց արևելահայությունը, ինչպես նաև Մեծ Եղեռնից մազապուրծ հարյուր հազարավոր արևմտահայեր:Հայկական կանոնավոր զորքի ու նրան աջակցող աշխարհազորային ուժերի մղած հաջող ռազմական գործողությունները ստիպեցին թուրքական կողմին Բաթումի բանակցություններում մեղմացնել իրենց պահանջները և նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետության հետ 1918 թ. հունիսի 4-ին կնքել հաշտությահ պայմանագիր: Այդ ճակատամարտերում ձեռք բերած հաջողություններն արդյունք էին հայ ժողովրդի տարբեր հատվածների, խավերի, ռազմական ու քաղաքական մարմինների միջև հաստատված միաբանության: Այդպիսով՝ Մայիսյան հերոսամարտերի պատմական գլխավոր դասը համազգային միաբանությունն է: Դժվարին և օրհասական պայմաններում Մեծ եղեռնի և պատերազմի պատճաոած մարդկային, նյութական և հոգևոր մեծ կորուստներից դեռևս ուշքի չեկած հայությունը կարողացավ ազգովին ինքնակազմակերպվել:

Հայ ժողովրդի երկու խոշոր հատվածների քաջարիզավակները, համախմբվելով մեկ զորքի մեջ, կռվեցին իրենց հայրենիքի, հարազատ ժողովրդի գոյության, Հայաստանի ազատության և անկախության համար: Մայիսյան հերոսամարտերով ամբողջական հայրենիքի վերականգնման ճանապարհի սկիզբը դրվեց: Այսպիսով ռազմաքաղաքական գործընթացների բերումով հայ ագգային-քաղաքական ղեկավար ուժերը ստանձնեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ճակատի պաշտպանության ծանր առաջադրանքը, իսկ նորահոչակ հայկական պետությունր դարձավ աշխարհամարտի մասնակից կողմ: Հետագայում այս հիմքի վրա է, որ Հայաստանի Հանրապետությունր կարողացավ իրավական ճանաչում ստանալ Անտանտի երկրների կողմից, մասնակցել հաշտության խորհրդաժողովին և, վերջապես, իր տարածքային ու քաղաքական իրավունքները ձևակերպել Սևրի պայմանագրով:


Պաշարների շտեմարանում ունեմ տեղադրված նյութ,մեր դպրոցի 8-րդ դասարանի աշակերտի ձեռքի աշխատանքն է նա է նկարել, և նրանց գրած շարադրությունները:

https://lib.armedu.am/resource/24083

Շնորհակալություն հարգելի Խաչատրյան, շատ գովելի է, որ պատմական այս կարևոր ժամանակաշրջանն այսքան լավ է տպավորվում մեր նոր սերնդի մոտ:

[Մինասյան Լիլիթ]

Մայիսը հայ ժողովրդի ողջ պատմության մեջ նշանավորվել է որպես հաղթանակների և վրեժխնդրության ամիս.
451 թ. մայիսի 26-ին Մեծ Հայքի հարավ-արևելյան մասում, Արտազ գավառում, Տղմուտ գետի ափին, Ավարայրի դաշտում կերտվեց հայ ժողովրդի պատմության ամենահերոսական էջերից մեկը. տեղի ունեցավ Ավարայրի ճակատամարտը, որի ընթացքում հայ ժողովուրդը կարողացավ վաստակել ապրելու և զարգանալու իրավունք, այդ իրավունքը վաստակեց շուրջ 1036 հայ քաջեր արյան գնով:
Անցան դարեր: 1918թ. մայիսի 22-29-ի Սարդարապատի ճակատամարտով, 1918թ. մայիսի 24-29-ի Բաշ-Ապարանի ճակատամարտով և 1918թ. մայիսի 20/21-31-ի Ղարաքիլիսայի հերոսամարտով հայ ժողովուրդը վերստին ապացուցեց ինքն իրեն և թշնամուն, որ հայ ազգն անհաղթելի է, հայ ժողովուրդ անպարտելի, և որ պետք է ապրի դարերով, զարգանա ու բազմանա: Այդ ամենի արդյունքում 1918թ. մայիսի 28-ին՝ հռչակվեց Հայաստանի անկախությունը և պետականության դարավոր կորստից հետո հայ ժողովուրդը վերստին ստեղծեց իր անկախ պետականությունը (փաստացի հռչակագիրը գրվել է մայիսի 30-ին, Թիֆլիսում, տեքստի հեղ. Նիկոլ Աղբալյան):
Մայիսը նաև վրեժխնդրության ամիս է. 1921 թ. մայիսի 12-ին Արշավիր Շիրակյանը Հռոմում սատկացրել է Թուրքիայի նախկին վարչապետ Սայիդ Հալիմ փաշային:
1945թ. մայիսի 1-ին Խորհրդային միության զորքերը այդ թվում և հայկական ուժերը, որոնց թվում և լեգենդար 89-րդ Թամանյան դիվիզիան (միակ ազգային դիվիզիան, որ մտել է Բեռլին, հրամ. գեներալ-մայոր Նվեր Սաֆարյան) մտան Բեռլին: Մայիսի 9-ին Ռայխսթագի վրա բարձրացվեց խորհրդային Կարմիր դրոշը (հաղթանակի խորհրդանիշը): Մայիսի 8-ի լույս 9-ի գիշերը ստորագրվեց Գերմանիայի անվերապահ կապիտուլացիայի ակտը, որով ավարտվեց 1941 թ. հունիսի 22-ին սկիզբ առած Հայրենական Մեծ պատերազմը, որը բառի բուն իմաստով ՀԱՅՐԵՆԱԿԱՆ էր հայ ժողովրդի համար: Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցների թիվը հասնում էր 500 հազարի, որից 300 հազարը Հայաստանից էին, մյուսները` միութենական մյուս հանրապետություններից: 200 հազար մարտիկներ ու սպաներ զոհվեցին խորհրդային երկրի պաշտպանության ու հաղթանակի համար: Եվս 100 հազար հայեր Երկրորդ աշխարհամարտին մասնակցում էին ԽՍՀՄ դաշնակից երկրների բանակներում: Ամբողջ պատերազմում (Երկրորդ աշխարհամարտին և Հայրենականին) մասնակցել են 600 հազար հայ: Պատերազմում աճեցին տասնյակ բարձրակարգ հայ հրամանատարներ` գեներալներ, որոնց թիվը պատերազմի վերջում հասավ 64-ի: Ցուցաբերած խիզախության ու արիության համար բարձրագույն պարգևի` Խորհրդային Միության հերոսի կոչման արժանացան հայ ժողովրդի 106 զավակներ (այդ թվում 4-ը խորհրդա-ֆիննական պատերազմում և 5-ը` պատերազմից հետո իրականացրած հատուկ առաջադրանքների համար) և ևս 10 հայաստանցիներ` ազգային փոքրամասնությունից, ընդհանուր թվով` 116 մարդ: Նրանցից երկուսին` Խորհրդային Միության մարշալ Հովհաննես Բաղրամյանին և գվարդիայի փոխգնդապետ, օդաչու Նելսոն Ստեփանյանին, շնորհվել է Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսի կոչում: Հերոսների թվում էին զորավարներ, բարձր և միջին հրամանատարներ, շարքայիններ: Նրանցից 36-ը զոհվել են կռվի դաշտում` հերոսի կոչման արժանանալով հետմահու: Խորհրդային ականավոր զորավարների շարքերում իրենց արժանի տեղը գրավեցին մարշալ Հ. Ք. Բաղրամյանը, ավիացիայի մարշալ Ս. Խուդյակովը, նավատորմի ադմիրալ (ծովակալ) Հ. Ս. Իսակովը, զրահատանկային զորքերի մարշալ Հ. Բաբաջանյանը: 27 ռազմիկներ դարձան «Փառքի» շքանշանի 3 աստիճանների ասպետներ: Թիկունքում 361 հազար մարդ պարգևատրվեց «Կովկասի պաշտպանության համար», «Աշխատանքային արիության համար» մեդալներով:
Պատերազմին հայ ժողովրդի գործուն մասնակցության մասին պերճախոս են նաև հետևյալ տվյալները. իրենց թվով հայերը 4-րդ տեղում էին ռազմածովային նավատորմի գեներալների, ռազմաօդային ուժերի և հրետանային զորքերի սպաների կազմում, 6-րդ տեղում` Խորհրդային Միության հերոսների ցանկում: Եվ դա այն դեպքում, երբ հայերն իրենց թվով ԽՍՀՄ ժողովուրդների մեջ գրավում էին 8-րդ տեղը: Հայորդի մեկ զորահրամանատար զբաղեցնում էր ռազմաճակատի հրամանատարի պաշտոնը (Հովհաննես Բաղրամյան), 3-ը` բանակի, 6-ը` կորպոսի, 28-ը` դիվիզիայի, 100-ը` բրիգադի ու գնդի հրամանատներ էին: Հայերն առաջնակարգ տեղում էին շքանշաններով ու մեդալներով պարգևատրվածների շարքում (80 հազար մարդ կամ 8-րդ տեղում): Այս տեղեկություններն իսկապես վկայում են այն մասին, որ հայ ժողովուրդն իր հսկայական նպաստն է ունեցել Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակում: Եվ վերջապես, չպետք է մոռանալ այն հանգամանքը, որ հայ զինվորը, կռվելով Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Բելառուսում և այլուր, գիտակցում էր, որ ինքը մարտնչում է հանուն Հայաստանի փրկության, քանզի ակներև էր, որ պատերազմի ընթացքում «չեզոքություն» պահպանող Թուրքիան անհաջողության դեպքում, ամեն պահի կարող է ներխուժել Խորհրդային Հայաստան և վերստին գործարկել իր վարած ցեղասպանական քաղաքականությունը:
1992թ. մայիսի 9-ին ադրբեջանական «գերությունից» ազատագրվեց Շուշին (ռազմ. պլան՝ «Հարսանիք լեռներում», գրոհն սկսվել է մայիսի 8-ին): «Ինչո՞ւ «Հարսանիք լեռներում», որովհետև մշակված ծրագիրը այդ տարիների պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանին անիրագործելի էր թվում, մենք պնդեցինք, որ անպայման կգրավենք Շուշին: Վազգեն Սարգսյանը խոստացավ Շուշին գրավելուց հետո անպայման ամուսնանալ…: Այսպես օպերացիան ստացավ «Հարսանիք լեռներում» պայմանական անվանումը»,- պատմում է գործողության ղեկավար, ինքնապաշտպանական ուժերի հրամանատար Արկադի Տեր-Թադևոսյանը (Կոմանդոսը):
1992 թ. մայիսի 9-ի Շուշիի հաղթանակը դարձավ Մեծ Հայքի` Մեծ և կենսունակ Հայաստանի վերականգնման առաջին քայլը: Հայ ժողովուրդը դեռ կպարի իր հաղթական քոչարին նաև Վանում, Մուշում, Սասունում, Էրզրումում…
Դժվարանում եմ առանձնացնել, թե այդ հաղթանակներից որն է ավելի մեծ դեր ունեցել հայ ժողովրդի համար. հավանաբար բոլորն էլ հավասարազոր, սակայն թույլ տվեք այժմ առանձնահատուկ կերպով անդրադառնամ այն պատմական նշանակությանը, որ ունեցել է մայիսի 9-ը հայոց համար. Հայրենական պատերազմի հաղթական ավարտ և Շուշիի ազատագրում:
Ով կփորձի նսեմացնել այս երկու հաղթանակների ունեցած հսկայական դերը հայ ժողովրդի կյանքում, ուրեմն վերջինս կամ տգետ է կամ շարքային դավաճան, քանզի այս հաղթանակները մեր նորագույն պատմության ամենահերոսական էջերն են: Հայրենական պատերազմում տարած հաղթանակով Հայաստանը փրկվեց նոր Եղեռնից, քանզի Թուրքիան պատրաստ էր հարմար պահի հարձակման անցնելու, իսկ Շուշիի գրավումը Արցախյան հերոսամարտի փայլուն էջերից է, որը հայի մեջ արմատավորեց հաղթողի հոգեբանությունը:
Ինչպես գիտենք, հաղթանակները երբեք անարյուն չեն լինում, և դրանց համար պարտական ենք նրանց, ովքեր իրենց կյանքը չխնայեցին հանուն Հայրենիքի, սակայն, միաժամանակ, չպետք է մոռանանք նրանց, ովքեր ոչ պակաս անձնվիրաբար կռվել են հանուն Հայրենիքի և երջանիկ պատահականությամբ կենդանի են մնացել, մենք պետք է ամեն րոպե, ամեն վայրկյան զգացնենք այդ մարդկանց, թե ինչքան ենք երախտապարտ նրանց իրենց կատարած գործի համար: Ես անկեղծորեն շատ հպարտ եմ, որ ապրում եմ Հայաստանում, կենդանի լեգենդների (Արկադի Տեր-Թադևոսյան, Վիտալի Բալասանյան, Սեյրան Օհանյան, Սամվել Բաբայան, Մովսես Հակոբյան և շատ ուրիշն) կողքին:
Այսպիսով, մենք պետք է ուրախ լինենք, որ ապրում ենք նման հերոսների կողքին, երախտապարտ լինենք նրանց, որ այսօր կա Հայաստան և հայ ժողովուրդ:

ԱՂԲՅՈՒՐ՝
Վահե Մոսինյան - ՀՊՄՀ Համաշխարհային պատմության ամբիոնի ասպիրանտ, ՀՀ ԳԱԱ Հայկական հանրագիտարան հրատարակչության գիտխմբագիր:

Շնորհակալություն հարգելի Տոնոյան, այսքան կարևոր մեջբերման համար: Թեման թվում է արդեն բավականին անգամ քննարկվել է, բայց ամեն անգամ ասելիք կա ու կա:

[Մինասյան Լիլիթ]

Դասի պլանի իմ օրինակը

Հայաստանի Առաջին Հանապետության դասերը

Դասի թեման- «Հայաստանի առաջին Հանրապետություն»

Դասարանը- 9-րդ

Առարկան – հայոց պատմություն

Դասի նպատակները՝

Այս դասի ընթացքում սովորողները
. կիմանան ՀՀ ստեղծման մասին տեսությունները, կհիմնավորեն նրանցից ամենակարևորները
. կբացատրեն ՀՀ պետական կառուցվածքը
. կվերլուծեն ՀՀ ներքին կյանքը, արտաքին հարաբերությունները հարևան երկրների հետ
. կներկայացնեն ՀՀ միջազգային իրադրությունը
. կվերլուծեն ՀՀ կնքած միջազգային պայմանագրերը
. կհամադրեն ՀՀ անկման արտաքին և ներքին պատճառները
. կարժևորեն ՀՀ գործիչների հայրենանվեր գործունեությունը

Մեթոդական մաս- ուղղորդող հարցեր, խմբային աշխատանք, անհատական աշխատանք, կարճ վերլուծություն, անդրադարձ իմացական մեթոդով:
Անհրաժեշտ նյութեր- դասագրքեր, քարտեզներ, պաստառներ, թղթեր, քարտեր, գնահատման թերթիկներ:

Դասի ուսուցումը սկսվում է ուղղորդող հարցով: Ներկայացվում է դասի նպատակները: Ապա սկսվում է դասի խմբային մասը, որտեղ սովորողները ներկայացնում են իրենց խմբային աշխատանքները:
1-ին խումբ- անկախ պետության հռչակումը
2-րդ խումբ- ՀՀ ձևը՝ տեսակը
3-րդ խումբ- ՀՀ ներքին խնդիրները
4-րդ խումբ- ՀՀ արտաքին քաղաքականությունը և հարևանների հետ խնդիրները
5-րդ խումբ- ՀՀ անկման արտաքին և ներքին պատճառները
6-րդ խումբ- Սևրը՝ չիրականացված երազանք
7-րդ խումբ- ՀՀ բացառիկ գործիչներ՝ անհանգիստ վարչապետ Հ. Քաջազնունի, նվիրյալ՝ Ա. Մանուկյան, պայքարող՝ Գ. Նժդեհ, նեղացած՝ Անդրանիկ, երջանիկ՝ Ավ. Ահարոնյան

Խմբային աշխատանքը կամփոփվի առաջադանքի կատարումով. ամեն խումբ կստանա մյուս խմբի առաջադրանքից հարցեր . 5-րդ և 6-րդ խմբերը այլ հարձնարարություն կստանան՝ վերլուծել պատճառահետևանքային կապը, 7-րդ խմբի անդամներից յուրաքանչյունը կաշխատի «ես և գործիչը» նյութի վրա:

Մինչ խմբերն աշխատում են, ունկնդիրները տեսանյութ կդիտեն ՀՀ թեմայով:

Յուրաքանչյուր խմբից մի քանի սովորող կներկայացնեն առաջադրանքների արդյունքները:
Գնահատում - ուսուցանող, բանավոր, գործնական
Հետադարձ կապ Ո՞վ- ի՞նչ
Ինչպե՞ս
Ինչու՞
Հարց խորհելու համար՝ «Ելք կա՞ր»



cbcer-1js5s-001.jpg
cbfxj-sp1lh-001.jpg

cbijj-fmt95-001 (1).jpg
cbrld-fews7-001.jpg

[Մինասյան Լիլիթ]

22449992_1433381373445353_8880421066077846477_n.jpg
22728687_1433381240112033_4203274050690876665_n.jpg
22729017_1433381236778700_3890631843835525709_n.jpg
22730149_1433381020112055_2364609988705477096_n.jpg
22730219_1433381026778721_2217333697626917798_n.jpg

[Մինասյան Լիլիթ]

22780195_1433381030112054_869924472788449778_n.jpg22814319_1433381370112020_7062064967829392322_n.jpg22815236_1433380946778729_5546404948867105959_n.jpg

[Լիլիթ Հակոբջանյան]

Հայոց դարավոր պատմությունը վկայում է մեր ազգի՝ պետականությանը ձգտելու անհագ տենչի մասին: Որպես նստակյաց ազգ, որպես քաղաքակրթության հիմնադիր ժողովուրդ՝ հայը մշտապես պայքարել է անկախ պետություն ունենալու համար: Հայաստանի առաջին Հանրապետության հռչակմամբ հայ ժողովուրդը կարողացավ մոտ 600 տարի անց պետություն ձեռք բերել:

1918թ. մայիսի 28-ին Թիֆլիսի Հայոց ագզային խորհրդի ընդունած հռչակագրով հաստատվեց Հայկական պետության անկախությունը՝ հիմնելով Հայաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետությունը:

Չնայած Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը գոյատևեց ընդամենը երկու տարի՝ մինչև 1920թ. դեկտեմբերի 2-ը, սակայն առաջին Հանրապետության հռչակումը մեծ ավանդ բերեց հայ ժողովրդի ապագայի ճիշտ կառուցման ճանապարհին: Հայաստանի անկախության հռչակումը շրջադարձային եղավ հայ ժողովրդի քաղաքական, ինչպես նաև հոգևոր-մշակութային կյանքում։

Հայոց պետականության վերականգնումը տեղի ունեցավ մի ժամանակահատվածում, երբ աշխարհը ներքաշված էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ, որի ընթացքում տեղի էր ունենում համաշխարհային սահմանների վերաձևավորում: Մեր ազգի առաջնահերթ խնդիրն էր այդ գործընթացում ընդարձակել Հայաստանի Հանրապետության սահմանները: Չնայած վերջինս հայ ազգի համար այդպես էլ անկատար երազանք մնաց, սակայն մի բան արդեն աներկբա էր՝ հայ ազգը ոտքի էր կանգնել միասնական, հայկական պետական հովանու ներքո հանդես գալ աշխարհին: Այսօր մենք այդ հնարավորության համար պարտական ենք հենց առաջին Հանրապետությանը:

Չի կարելի է չհիշատակել, որ առաջին Հանրապետության հիմնման համար առավելապես նպաստեցին հանրապետության հռչակմանը նախորդած ազգային հերոսամարտերը՝ Բաշ Ապարանի, Սարդարապատի և Ղարաքիլիսայի: Փառք ու պատիվ ազգանվեր այն հերոսներին, որոնք ընկան հանուն անկախության:

Այսօր արդեն մենք ապրում ենք ազատ ու անկախ հայրենիքում, որն ունի ճանաչում ու ինքնիշխանություն: Այս իմաստով բախտավոր սերունդ ենք: Սակայն այս գիտակցությունը թերի է: Մեզանից յուրաքանչյուրը պետք է զգա պետության ու պետականության դերն ու նշանակությունը գլոբալիզացվող աշխարհում՝ զարգացնելով միասնական, համապետական մտածողություն:

[Մարինե Յարմալոյան]

Մայիս ամիսը հայ ժողովրդի պատմության մեջ հայրենիքին, ազգին անձնուրաց նվիրվածության ու հավատարմության նվիրական խորհրդանիշ է՝ Ավարայրից մինչև Բեռլին ու Շուշի: Մենք տոնում ենք Երկրորդ Աշխարհամարտում հաղթանակները գերմանական ֆաշիզմի դեմ, տոնում ենք Շուշիի ազատագրումը, ինչն Արցախի ազատության երկար ճանապարհի դարպասն էր :

[Մինասյան Լիլիթ]

Հայոց դարավոր պատմությունը վկայում է մեր ազգի՝ պետականությանը ձգտելու անհագ տենչի մասին: Որպես նստակյաց ազգ, որպես քաղաքակրթության հիմնադիր ժողովուրդ՝ հայը մշտապես պայքարել է անկախ պետություն ունենալու համար: Հայաստանի առաջին Հանրապետության հռչակմամբ հայ ժողովուրդը կարողացավ մոտ 600 տարի անց պետություն ձեռք բերել:

1918թ. մայիսի 28-ին Թիֆլիսի Հայոց ագզային խորհրդի ընդունած հռչակագրով հաստատվեց Հայկական պետության անկախությունը՝ հիմնելով Հայաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետությունը:

Չնայած Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը գոյատևեց ընդամենը երկու տարի՝ մինչև 1920թ. դեկտեմբերի 2-ը, սակայն առաջին Հանրապետության հռչակումը մեծ ավանդ բերեց հայ ժողովրդի ապագայի ճիշտ կառուցման ճանապարհին: Հայաստանի անկախության հռչակումը շրջադարձային եղավ հայ ժողովրդի քաղաքական, ինչպես նաև հոգևոր-մշակութային կյանքում։

Հայոց պետականության վերականգնումը տեղի ունեցավ մի ժամանակահատվածում, երբ աշխարհը ներքաշված էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ, որի ընթացքում տեղի էր ունենում համաշխարհային սահմանների վերաձևավորում: Մեր ազգի առաջնահերթ խնդիրն էր այդ գործընթացում ընդարձակել Հայաստանի Հանրապետության սահմանները: Չնայած վերջինս հայ ազգի համար այդպես էլ անկատար երազանք մնաց, սակայն մի բան արդեն աներկբա էր՝ հայ ազգը ոտքի էր կանգնել միասնական, հայկական պետական հովանու ներքո հանդես գալ աշխարհին: Այսօր մենք այդ հնարավորության համար պարտական ենք հենց առաջին Հանրապետությանը:

Չի կարելի է չհիշատակել, որ առաջին Հանրապետության հիմնման համար առավելապես նպաստեցին հանրապետության հռչակմանը նախորդած ազգային հերոսամարտերը՝ Բաշ Ապարանի, Սարդարապատի և Ղարաքիլիսայի: Փառք ու պատիվ ազգանվեր այն հերոսներին, որոնք ընկան հանուն անկախության:

Այսօր արդեն մենք ապրում ենք ազատ ու անկախ հայրենիքում, որն ունի ճանաչում ու ինքնիշխանություն: Այս իմաստով բախտավոր սերունդ ենք: Սակայն այս գիտակցությունը թերի է: Մեզանից յուրաքանչյուրը պետք է զգա պետության ու պետականության դերն ու նշանակությունը գլոբալիզացվող աշխարհում՝ զարգացնելով միասնական, համապետական մտածողություն:

Շնորհակալ եմ հարգելի Լիլիթ, շատ գեղեցիկ դիտարկում էր:

[Մինասյան Լիլիթ]

Մայիս ամիսը հայ ժողովրդի պատմության մեջ հայրենիքին, ազգին անձնուրաց նվիրվածության ու հավատարմության նվիրական խորհրդանիշ է՝ Ավարայրից մինչև Բեռլին ու Շուշի: Մենք տոնում ենք Երկրորդ Աշխարհամարտում հաղթանակները գերմանական ֆաշիզմի դեմ, տոնում ենք Շուշիի ազատագրումը, ինչն Արցախի ազատության երկար ճանապարհի դարպասն էր :

Շնորհակալ եմ հարգելի Մարինե, շատ տեղին էր Ձեր մեջբերումը:

[Մինասյան Լիլիթ]

Հայաստանի Առաջին Հանրապետության տարածքային ընդարձակումը:

1918թ. մայիսի 28-ին անկախ հռչակվան ՀՀ, ըստ Բաթումի պայմանագրի, ուներ 12500 քառ կմ տարածք: Այս անկախ պետությունը բաղկացած էր Նոր Բայազետի գավառից, Երևանի, Էջմիածնի, Ալեքսանդրապոլի, Ղարաքիլիսայի գավառների առանձին մասերից:
Dashnagrer-Batum1918_1.jpg



Այսպես ուրեմն, ընդ հոր և ընդ սուր անցնելով՝ Հայաստանը կոչվեց անկախ կյանքի: Հիվանդ երեխա աշխարհ բերած մոր պես, հայ ժողովուրդը գլուխ էր ծեծում՝ սգավոր շշնջալով՝ <<Դու իմ և ուրախությունն ես, դու՝ դժբախտությունն իմ...>>:

Բայց մաքառեց, չերերաց...

1918թ., երբ ավարտվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը և Թուրքիան ետ քաշվեց Անդրկովկասից շ, հայկական զորքերը վերականգնեցին հայկական սահմանը 1914թ սահմաններում:
ՀՀ միացան Լոռի-Փամբակը, Ալեքսանդրապոլի գավառը, Սուրմալուի, Շարուրի, Նախիջևանի, Կարսի մարզերը: 1920թ. ՀՀ տանածքը հասավ 70000 քառ. կմ:
Իսկ 1920թ. Սևրի պայմանագրով՝ 160000քառ. կմ ՝Պատմական Հայաստանից 4 վիլայեթներով:
sevri paymanagir.jpg

[Մինասյան Լիլիթ]

ՀՀ անկումը

Սակայն, գոյատևելով 2.5 տարի՝ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը թուրք-բոլշևիկյան համատեղ ռազմա-դիվանագիտական հարվածների տակ փլուզվեց:
Այսպիսով, Հայաստանի Հանրապետությունը հայոց դժնդակ պատմության խավար երկնակամարում հայտնվեց իբրև մի ասուպ, ապա կարճատև փայլատակումներով հեռացավ ասպարեզից՝ մեզ թողնելով սրտի մի մորմոք ու անմոռաց մի հուշ:

[Մինասյան Լիլիթ]

Հովհաննես Քաջազնունի և Սիմոնն Վրացյան

Kajaznuni-2-696x876.jpg

Հովհաննես Քաջազնունու խոսքը
«Ռուսաստա՞ն, թե Թուրքիա, բոլշևիկներ, թե՞ թուրք ազգայնականներ-այլ ելք մենք չունենք: Եվ եթե մենք կանգնած ենք այդպիսի այլընտրանքի առջև, ինձ թվում է, որ այլևս տատանվելու տեղ չկար: Իհարկե Ռուսաստան և ոչ Թուրքիա: Իհարկե բոլշիկներ և ոչ ազգայնական թուրքեր: Եթե մեր ընտրությունն այդքան սահմանափակ չլիներ, մենք կունենայինք բազմաթիվ բողոքարկներ ընդդեմ Ռուսաստանի ընդհանրապես, և բոլշևիկյան ռեժիմի՝ մասնավորապես: Բայց մեր դժբախտությունը կայանում է մեր երկրի աշխարհրագրական դիրքի մեջ, որ կապում է մեր ձեռքերն ու ոտքերը…»:


Simon_Vratsian.jpg

ՀՀ վերջին վարչապետ Սիմոն Վրացյանն ասել է.« Մի երազանք ունեմ, տեսնել այն օրը, երբ հայ ժողովրդի այսօրվա սերունդը կմաքրի պատմության փոշին ի լուր ամենքի կազդարարի, որ Հայաստանը, նրա բազմաչարչար շողովուրդը իր պետականությունը վերականգնել է ոչ թե 1920թ. նոյեմբերի 29-ին, այլև 1918թ. մայիսի 28-ին: Որպես կարևոր իրադարձություն ամեն տարի կնշի այդ պատմական օրը, ինչպես նաև կընդունի Հայաստանի անկախ Հանրապետության եռագույնը դրոշը, իր երախտիքի խոսքը կասի այն մարդկանց, ովքեր անձնվիրաբար պայքարել են այդ անկախության համար»: