Խորհրդային Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական կյանքը 1920-1930-ական թվականներին

[Lianna2020]

Սույն աշխատանքը նպատակ է հետապնդում հանգամանորեն ներկայացնել ՆԷպ-ի էությունը, վերլուծել և ներկայացնել Սույն աշխատանքում ներկայացվում է Խորհրդային Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական կյանքը 1920-1930-ական թվականներին,որտեղ կարևորվում է Նոր տնտեսական քաղաքականության (ՆԷՊ) դերն ու նշանակությունը,որի նպատակը սոցիալիզմի կառուցումն էր:Աշխատանքը բաժանված է հինգ գլուխների՝
Արդյունաբերացում
Սոցիալական փոփոխությունները
Հանրապետության արդյունաբերականացումը
Արդյունաբերականացման գործընթացը
Գյուղատնտեսության կոլեկտիվացում
Ներկայացվում է սոցիալ-տնտեսական ոլորտում կատարված փոփոխությունները, նպատակներն ու արդյունքները:
դրա հիմնական արդյունքը:ՀԽՍՀ –ի սոցիալ տնտեսական դրությունը 1920-1930 ական թթ. –ին
1920-ական թվականներ
1920-ական թթ. Խորհրդային տնտեսության վերականգնման ու առաջընթացի գործում մեծ են Նոր տնտեսական քաղաքականության /ՆԷՊ/ դերն ու նշանակությունը, քաղաքականություն,որի էությունը մանր գյուղացիական տնտեսությունների հետ պետական արդյունաբերությունը ճիշտ կերպով շաղկապելն էր: Դա հաջողությամբ կենսագործելու համար հարկավոր էր նախ և առաջ վերացնել այն խոչընդոտները, որոնք խանգարում էին շուկայական հարաբերությունների կազմակերպմանը: Ըստ էության,անհրաժեշտ էրստեղծել կայուն դրա, այսինքն՝ կարգավորել գները:
Անդրկովկասի դաշնության ստեղծումով վերացան ազգային անջատ դրամական միավորները, և դրանց փոխարինեց անդրկովկասյան ընդհանուր էմիսիան:Սակայն շուտով արժեզրկվեցին անդրկովկասյան դրամանիշները:Թողարկվել էր դրանց մեծ զանգված: Այդ գումարը հավասար էր շուրջ 36 միլիոն չերվոն ռուբլու կամ 19,5 միլիոննախապատերազմյան ռուբլու:Հայաստանին բաժին էր ընկնում այդ գումարի ընդամենը 10 տոկոսը:
1922թ. հոկտեմբերին Խորհրդային Ռուսաստանում թողարկված նոր բանկային տոմսերը՝ չերվոնեցը, որի կայունությունը ապահովված էր ոսկու արժեքով: 1924 թ. փետրվարից դրանք շրջանառության մեջ մտան ամբողջ Անդրկովկասում և մինչև հուլիսիվերջը փոխանակվեցին տեղական դրամական միավորների հետ:Չերվոնեցը,որով ավարտվեց դրամական բարեփոխումը,դարձավ ապրանքաշրջանառության միակ և հուսալի միջոցը:Առևտրական շրջանառությունը դրվեց խորհրդային կայուն վալյուտայի հիմքի վրա, որը փոխարկելի էր նաև արտասահմանում:Դրամական բարեփոխումը մեծ նշանակություն ուներ Հայաստանի տնտեսական զարգացման համար, որի հնարավորությունը նա ստացավ խորհրդային հանրապետությունների միավորման շնորհիվ:
Կայուն դրամի հաստատումը առևտրի զարգացման կարևոր երաշխիք էր:Սակայն այդբնագավառում ծագեց այնպիսի խնդիր, ինչպիսին արդյունաբերական և գյուղատնտեսական ապրանքների գների միջև մեծ տարբերություննէր, որը հայտնի էրմկրատանունով:Հիմնական խնդիրը ՙՙմկրատի՚՚ ծայրերը մոտեցնելն էր, որն իրականացվում էր արդյունաբերական ապրանքների գներն իջեցնելու և գյուղատնտեսականի ցածր գները բարձացնելու միջոցով:Առևտրական շրջանառության մեջ գերակշռում էր մասնավորհատվածը,սակայն աստիճանաբար բարձրանում էր պետական և կոպերատիվ առևտրի տեսակարար կշիռը և իջնում մասնավորինը:
Խորհրդային Հայաստանը առաջինանհրաժեշտության լայն սպառման ապրանքների զգալի մասը ներկրում էր: Դրանցթվում էր հացը, շաքարը, աղը, նավթը, գործվածքները և այլն:
Տեղի էր ունենում ապրանքադրամական հարաբերությունների աշխուժացում, որը խորհրդային իշխանության վարած Նոր տնտեսական քաղաքականության արդյունք էր:
Նէպի կենսագործումը նշանակում էր վարել ճիշտ հարկային քաղաքականություն, որը պարբերաբար կատարելագործվում էր, հաշվի էին առնվում գյուղատնտեսության և տնտեսության մյուս ճյուղերի արագ վերականգնման, արտադրողների տնտեսական ազատության շահերը՝ դասակարգային մոտեցում ցուցաբերելով հանդերձ:
Գյուղացու տնտեսական ազատությունը ուներ նաև քաղաքական նպատակ, այն է՝ ամրապնդել քաղաքաի և գյուղի փոխհարաբերությունները, բանվորի և գյուղացիների դաշինքը, որը համարվում էր խորհրդային իշխանության կայունության հիմնական պայմանը:
1921թ. մտցված պարենհարկը պարենամթերքով գանձելը պայմանավորված էր ապրանքադրամական շրջանառության գրեթե բացակայությամբ, դրամաննիշների արժեքի անկումով:
Դրամի համեմատությամբ ապրանքի գերակայությունը պետության համար կարևոր էր առաջին հերթին քաղաքային բնակչության և բանակի սուղ պահանջները բավարարելու համար: Հայաստանում 1921թ. պարենհարկը գանձվում էր բոլոր տեսակի գյուղատնտեսական ապրանքներից: Դա մեծ անհարմարություն էր ստեղծում և հարկային մարմինների,և գյուղացու համար:1922 թ. գործածության մեջ մտավ գյուղմիասհարկը:
Միսանական հարկը գյուղացուն թույլ էր տալիս բոլոր տեսակի գյուղատնտեսական մթերքների փոխարեն հարկը վճարել իր ուզած ապրանքով կամ ապրանքներով:Բայց երկու դեպքում էլ գյուղացին հարկը վճարում էր բնամթերային ձևով: Պարենհարկի միասնականացումը դրականորեն անդրադարձավ հարկահավաքման արդյունքների վրա: Հոկտեմբերին այն արդեն ավարտվել էր : Հարկային համակարգում լրացուցիչ փոփոխություն կատարվեց 1923թ. :Միսնական հարկը , նշանակում էր ,ու բազմաթիվ հարկերի փոխարեն սահմանվում էր մեկ միասնական գյուղատնտեսական հարկ:Որոշում ընդունվեց հարկը տաս տոկոսով կրճատելու մասին ,որի նպատակը չքավոր տնտեսությունները հարկից ազատելն էր:Հարկագանձման դրամական ձևին անցնելը միաժամանակ ուներ նաև իր բացասական կողմը՝ գյուղացիների համար ստեղծելով որոշակի դժվարություն ու դժգոհություն: Դրամի պակասության և հացի ցածր գների պատճառով գյուղացին ստիպված էր ,օրինակ , մեկ փութ գյուղհարկ վճարելու համար վաճառել երկու փութ հացահատիկ կամ շուկա հանել անասուններ:Այդ առնչությամբ Հայաստանում 1923թ. արձանագրվել է անասունների զանգվածային վաճառք:
Դրամով հարկի գանձման հաջողությունները և շուկայական հարաբերությունների ընդլայնումը թույլ տվեցին 1924թ. հրաժարվել հարկման բնամթերային ձևից:ՀԿ/բ/Կ կենտկոմի պլենումի որոշումով անհրաժեշտ համարվեց հարկից ազատել գյուղացիական տնտեսությունների 25տոկոսը:ԽՍՀՄ խորհուրդների 3-րդ համագումարը /1925թ. մայիս/ մշակեց միջոցառումների համակողմանի ծրագիր, որն իր արտահայտությունը գտավ ՙՙԴեմքով դեպի գյուղ՚՚ կարգախոսում:Պահանջվում էր վերացնել ՙՙռազմական կոմունիզմի՚՚մնացուկները, ինչպես նաև վարչական ճնշումը ունևոր–կուլակայինտնտեսությունների վերին շերտի նկատմամբ՝վերջինիս զարգացման վտանգի հաղթահարումը փոխադրելով տնտեսական դաշտ:Մեծացվում էր չքավոր և միջակ գյուղացիներին ցույց տրվող օգնությունը:Քաղաքական ազատությունների շարքում կարևոր էր ընտրական իրավունքի սահմանների ընդլայնումը և այլն:1925թ. ձեռնարկումները այնքան տպավորիչ էին,որ նույնիսկ դրանք անվանում էին ՙՙՆոր Նէպ՚՚, իսկ ռուսական տարեգրության շրջանում, հանձինս ՙՙսմենովեխականության՚՚հույսեր էին կապում ԽՍՀՄ-ում կապիտալիզմի վերականգնման հետ:
ՙՙԴեմքով դեպի գյուղ՚՚ ծրագիրը չնայած գյուղացուն տալիս էր միայն սահմանափակ ազատություն ,այնուամենայնիվ խթանում էր Նոր տնտեսական քաղաքականության հիման վրա տնտեսության վերականգնմանն ու զարգացմանը:Այդ ազատությունները սակայն շարունակական չեղավ, և 1920-ական թթ.վերջին երկրի կուսակցական ղեկավարությունը հրաժարվեց դրանից,թեև մինչև 1928-1929թթ նշված ծրագիրը այս կամ այն չափով գործում էր և տալիս էր դրական արդյունքներ:
1928-1929 ֆինանսական տարում նորություն էր կուլակային վերնախավի անհատական հարկադրումը:Գյուղացիության փոքրամասնություն կազմող ունևոր-կուլակային տնտեսություններին բաժին էր ընկնում հարկի ծավալի մեծ մասը:Չքավոր գյուղացիները,որ գյուղական բնակչության կեսից ավելին էին, ազատ էին հարկ վճարելուց, իսկ միջակ տնտեսությունների հարկային ծանրաբեռնվածությունը դառնում էր տանելի, ինչը խորհրդային իշխանության աստիճանաբար հստակ դարձող դասակարգային մոտեցման արդյունքն էր:
Այնուհանդերձ,1920-ական թթ.հարկային քաղաքականությության փորձը պետք է գնահատել դրական , որը նպաստում էր գյուղի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացին, խթանում գյուղատնտեսության վերականգնմանն ու զարգացմանը:
***

[Նելլի Բաղդասարյան]

Հարգելի Լիաննա, թեման հետաքրքիր է: Կփորձեմ մասնակցել քննարկումներին

[Lianna2020]

Հարգելի Լիաննա, թեման հետաքրքիր է: Կփորձեմ մասնակցել քննարկումներին

Շնորհակալություն

[Karine1]

Ողջույն,շատ կարևոր թեմա եք սկսել։«Ռազմական կոմունիզմի» ծանր հետևանքների հաղթահարման համար կարևորագույն որոշում էր նոր տնտեսական քաղաքականության իրականացումը։
«Պարենմասնատրումը» լինելով պատերազմի թելադրանքով իրականացված քաղաքականություն,ոչ միայն տնտեսության քայքայմանը,այլ նաեւ գյուղի ու քաղաքի ազգաբնակչության պառակտմանը տարավ։
«Պարենհարկը» Լիովին արդարացված էր տնտեսության աշխուժացման և վերականգնման առումով։
Եվ ընդհանրապես տնտեսության մասնավորեցումը,որոշ ճյուղերի պետական մենաշնորհը,տվեցին սպասված արդյունքը։
Սիրով կմասնակցեն քննարկումներին։

[Lianna2020]

Շնորհակալություն շատ ուրախ եմ համագործակցության համար

[Nia]

Շատ հետաքրքիր և քննարկելի թեմա է, հատկապես, երբ զուգահեռներ ենք տանում 21 դարի տնտեսական ճգնաժամի հետ...Այդ ժամանակների երկրի աղետալի վիճակը բոլշևիկյան ղեկավարությանը ստիպեց ռազմական կոմունիզմի քաղաքականությունից անցում կատարել դեպի նոր տնտեսական քաղաքականություն (ՆԷՊ):

[GayanePapikyan]

Ես հավանեցի թեման և սիրով կմասնակցեմ քննարկմանը.Այո Առաջին աշխարհամարտը ահռելի կորուստ պատճառեց Ռուսաստանին և ճգնաժամից դուրս գալու միակ ուղին քաղաքական կուրսը փոխելն էր

[MelineMak]

Ծանոթանալով թեմային դրական կարելի է գնահատել հարկային քաղաքականության փորձը, որը նպաստել էր գյուղի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացին:

[Lianna2020]

[MelineH]

Թեման կարդալուց հետո, կարևորում ես այն փաստը, որ Խորհրդային իշխանության հողային բարեփոխումները քիչ չափով ավելացրին հայ գյուղացու հողաբաժինը:

[Lianna2020]

Շատ շնորհակալ եմ արձագանքի համար

[GayanePapikyan]

եվ այո կարելի է ասել,1923թ ԽՍՀՄ ի տնտեսությունը վերելք ապրեց և հասավ նախապատերազմյան մակարդակին;Այսօր մեր տնտեսությունը ևս վերականգնելու կարիք ունի;

[Lianna2020]

1920-ական թթ. գյուղի սոցիալ-տնտեսական դրության բարելավմանն էր միտված խորհրդային իշխանության հողային քաղաքականությունը:Հայաստանում հողային հարցի լուծումն ուներ իր առանձնահատկությունները:Իօրինակ,Ռուսաստանի՝ Հայաստանը խիստ հողասակավ երկիր էր՝ շատ թույլ արտահայտված կալվածատիրական հողատիրությամբ: Ուստի Հայաստանում հողային հարցի լուծումը հասկացվում էր ոչ այնքան որպես կալվածատիրական հողերի բռնագրավում ու բաժանում , որքան որպես հողաշինարարության անցկացում:Թե մեկի և թե մյուսի կենսագործումը սկսվել էր դեռևս Հայաստանի Հանրապետության օրոք:Այժմ փաստորեն դրանք շարունակվելու էին:
Հողային նոր օրենսդրության սկիզբը դրվեց ՀԽՍՀ հեղկոմի 1920թ. դեկտեմբերի 28-ի դեկրետը, ըստ որի ՝ անհատույց բռնագրավվեցին բոլոր կալվածատիրական հողերը:Դրանք ազգայնացվեցին և բաժանվեցին գյուղացիական տնտեսությունների միջև: Փաստաթղթերում կալվածատիրական հողերի տարածությունը ցույց էր տրվում 200 հազար դեսյատին:Դրանց փոքր մասը /շուրջ 10 հազար դեսյատին/ հատկացվեց պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների /սովխոզ/ կազմակերպմանը:

[Mamyan Haykuhi]

Հարգելի՛ Լիաննա, թեման բավականին հետաքրքրեց ինձ: Կփորձեմ մասնակցել քննարկումներին:
Նէպին անցնելու առաջին միջոցառումներն իրականացվեցին գյուղատնտեսության ոլորտում: Արգելվեցին հացահատիկի ու այլ մթերքների բռնագրավումները, վերացվեց պարենամասնատրումը, և ընդունվեց պարենհարկի մասին օրենքը:

[Lianna2020]

Ես համակարծիք եմ ձեր հետ, պարենհարկի մասին օրենքը մեծ հնարավորություն տվեց գյուղացիությանը և զարկ տվեց գյուղատնտեսության զարգացմանը