Հայտարարություն

Collapse
No announcement yet.

Ուսումնական և արտածրագրային (ազգագրական) նյութերի ուսուցման զուգադրումը և մատուցումը

Collapse
X
  •  
  • Զտիչ
  • Ժամանակ
  • Show
Clear All
նոր գրառումներ

  • #91
    Կարինե Զիլֆիմյան-ի խոսքերից Նայել գրառումը
    Զարդանախշերի սիմվոլիկան հայկական գործվածքներում:
    Կենդանական և բուսական զարդանախշեր


    ԿԵՆԴԱՆԱՆԱԽՇԵՐ: Եղջերանախշ: Բխում է խոյի պաշտամունքից: Կապվում է ջրի, լուսնի (լուսնեղջյուրի) պաշտամունքների հետ: Լուսինը խորհրդանշում է խոնավությունը, ուստի եղջերանախշը ներկայացնում է ջրային տարերքը՝ առատութունը, արգասավորությունը:
    Օձանախշ: Օձանախշ ունեցող գորգերը կոչվում էին վիշապագորգ, օձակարպետ (վիշապ բառը նույնացվում է պտտահողմի, անձրևահողմի հետ): Վիշապ-օձը միաժամանակ ջրարգել և ջրատու է, մեռնող-հառնող էություն, արական ուժի խորհրդանիշը, միջնորդ է վերին և ստորին աշխարհների միջև: Խորհրդանշում է մայրությունն ու տղաբերքը, բերքատվությունը, առնչվում է պտղաբերությունն ապահոող երեք գործոնների՝ հողի, ջրի և արևի (կրակի) հետ:
    Թռչնանախշ: Առնչվում է երկնքի հետ, խորհրդանշում է բեղմնավորումը: Աքաղաղը խորհրդանշում է արև-լույսը, հառնումը, վերարտադրումը, սերնդաշարունակությունը:

    ԲՈՒՍԱՆԱԽՇԵՐ: Բուսանախշերը հիմնականում պատկերվում էին կանանց գոգնոցներին, գոտու, գլխի հարդարանքների վրա: Բուսանախշերին առնչվում էր մայր աստվածուհիների պաշտամունքը:
    Ծառանախշ: Առնչվում է կենաց ծառի հետ, խորհրդանշում է ծլարձակումը, պտղաբերումը, աճի շարունակականությունը: Կնոջ իմաստակիրն է (նույնանում է հողի հետ, որը, ինչպես կինը, կյանքի աղբյուրն է): Գոտիների զարդանախշերում ներկայացվում էին սափորներից դուրս եկող ծառապատկերներ (սափորը կինն է, ծառը՝ զավակը): Տիեզերկան ծառի այլաձևությունն է եկեղեցին՝ գմբեթ, խորան, սյուն:
    Ծաղկանախշ: Խորհրդանշում է հավերժ երիտասարդությունը (հիշենք «ծաղիկ հասակ», «զույգ ծաղիկ» արտահայտությունները), աճը և պտղաբերումը:


    [ATTACH=CONFIG]10725[/ATTACH] [ATTACH=CONFIG]10726[/ATTACH] [ATTACH=CONFIG]10727[/ATTACH] [ATTACH=CONFIG]10728[/ATTACH] [ATTACH=CONFIG]10729[/ATTACH]
    Վերևում խոսվում է եղջերանախշի և թռչնանախշի մասին: Հետաքրքիր ժողովրդագրական տեղեկություններ կարելի է հաղորդել աշակերտներին կենդանապաշտության և թռչնապաշտության հետ կապված հավատալիքների և ծիսական գործողությունների մասին:
    Պաշտամունքի առարկա եղել են և՛ ընտանի, և՛ վայրի կենդանիները, անգամ առասպելական կենդանիները: Ընտանի կենդանիներից սրբազան էր համարվում ցուլը, որի սպիտակը Հայաստանի յոթ մեհյանների առաջնակարգ զոհն էր: Այն կապվում էր ծովային առասպելական ցլի հետ: Հայերը հավատում էին, որ ծովացուլը ծնվել է ընտանի կովից, պայը՝ մարդուց: Տոնակատարությունների ժամանակ ցլին հագցնում էին ծիրանի և եղջյուրները զարդարում նարոտով: Ցլի հետ դիցարաններին էին ընծայվում սպիտակ ձին ու ջորին: Զրույցներում պատմում էին իշացուլի, ձիացուլի, մարդաձիու մասին: Դիցարանների զոհ էր նաև սպիտակ նոխազը:
    Թռչնապաշտության պատճառը, ինչպես կենդանիների դեպքում, թռչունների օգտակարությունն էր: Սրբազան թռչուններ էին համարվում ծիծեռնակը՝ գարնան ավետաբերը, որը կապվում էր կանաչ հասկի գաղափարի հետ, սարյակը՝ որպես միջատներ ոչնչացնող, արագիլն ու կռունկը, որոնք կապվում են երկրագործական պաշտամունքի հետ: Թռչնապաշտությունը տեղի է տվել հավահմայության մոլի սովորույթների: Հայոց կենցաղում առանձնակի դեր էր կատարում աքաղաղը. նա և՛ ավետող էև, և՛ չարագուշակ: Հավատում էին, որ եթե աքաղաղը կանչեր տան շեմին, հյուր կգար, տարաժամին կանչելը դժբախտություն էր գուշում, ուստի այն կանխելու համար նրան մորթում էին: Աքլորի պես կանչող հավին մորթում էին՝ նախապես երդիկից ցած գցելով: Եթե այն դեպի թոնիրը գնար, վատ նշան էր, եթե դեպի դուռը՝ լավ նշան: Վանքերին նվիրաբերում էին սև աքաղաղներ: Սև հավն ու աքլորը հմայության առարկա էին: Քառասունքը լրացրած նորածնին լողացնում էին սև հավի կճեպով, անշունչ նորածնին սև հավի միջոցով շունչ էին հաղորդում, սև հավի արյունը որպես փորացավի դեղ էին գործածում: Սև աքլորը միաժամանակ չարահալած էր և կործանիչ: Նա տեսնում էր հիվանդության ոգիներին, հալածում գիշերվա խավարը, բայց նրանց հետ կապված լինելով՝ կարող էր կործանել աշխարհը: Քանի որ տունը դիտվում էր որպես աշխարհի կենտրոն կամ մանրատիեզերք, աքլորի՝ տան կտուրին կանգնելը դիտվում էր իբրև աշխարհն ավերելու վտանգ:

    Comment


    • #92
      Բուսաշխարհի պաշտամունքը կապվում է առաջին տաճարի ծագման հետ, որը փչակավոր ծառ էր, ուր պահվում էր սրբազան ֆետիշը: Հետևաբար բույսերը ևս դարձել էին պաշտամունքի առարկա: Դրանց վերագրվում էին բուժիչ և բեղմնավորող հատկություն: Առանձնապես սուրբ էին համարվում սոսին, ուռենին, բարդին, մասրենին, կեչին: Դրանց առաջ մոմ էին վառում, խունկ ծխում, աքաղաղ կամ ոչխար մատաղ անում, համբուրում, սողալով անցնում ճեղքված բների միջով, նիհար երեխաներին անցկացնում խոռոչների միջով՝ չար ոգիների ազդեցությունից հեռու պահելու համար: Հավատում էին, որ սուրբ ծառերի վրա երկնքից լույս է իջնում կամ դրանց մեջ սրբեր են ապրում: Ծառերին բուժիչ հատկություն էր վերագրվում: Դրա համար հագուստից մի կտոր կտրում էին ու փաթաթում կամ մեխում ծառին, ձեռնափայտն էին թողնում ծառի տակ, ծառի խեժը քսում էին մարմնին. այդպես հիվանդությունը փոխանցում էի ծառին: Ծառի չորանալուց հետո շարունակում էին այն պաշտել՝ փայտը որպես դեղ կամ ճրագացու օգտագործելով: Մեղք էր համարվում սուրբ ծառերը կտրելը կամ ճյուղերը կոտրելը: Հավատում էին, որ ծառերը պատժում են ոճրագործին , և պատիժը հասնում է նաև ընտանիքի մյուս անդամներին: Մեծ է եղել հատկապես սոսու դերը հին հայերի հավատալիքների մեջ: Սոսու տերևներով քրմերը գուշակություններ էին անում: Ուռենու տակ պառկեցնում էին ընկնավորներին, և եթե սրանք ծառի տակ քնում էին, հավատում էին, որ բուժվել են (հիշենք Նար-Դոսի «Սաքուլն ուխտ գնաց» նովելը): Բարդին պաշտվում էր հատկապես կանանց կողմից: Աղջիկներն իրենց մազակապերից կապում էին ծառի բնին, որ իրենց բախտը բացվի, ամուլ կանայք մեջքի գոտին էին կապում, որ զավակ ունենան, պառավները հին լաչակի ծվենն էին կապում ճյուղերից, որ թոռ ունենան: Կեչու չոր ճյուղերն այրում էին, մոխիրը մաղում, յուղով շաղախում և դրանով բուժում մի քանի հիվանդություն: Կեչու կեղևից հմայիլ էին սարքում, նավթի փող չունեցող աղքատ ընտանիքները դրանից ճրագ էին վառում:
      Բույսերի թագավոր համարվում էր լոշտակը, որին շնչավոր մարդ էին համարում, իսկ դրա արմատներին ու պըտուղներին կախարդական զորություն էին վերագրում. հավատում էին, որ դրանք մարդկանց իմաստնություն և զորություն էին տալիս, բուժում հիվանդություններ: Լոշտակը քաղում էին միայն մայիսին՝ աղոթքներ արտասանելով, իսկ արմատով հանելիս զայրույթը մեղմելու համար հավ կամ ուլ էին կապում բույսին, որ նրա վրա թափվի բույսի զայրույթը: Մասրենին և փշենին ամրացնում էին տան դռներին՝ չար ազդեցությունից զերծ մնալու համար: Նույն նպատակով պարտեզում աճեցնում էին փռշնի ծառը, բռինչի թուփը: Սրբացվում էր նաև գազ բույսը, որը կապվում էր Ս. Սարգսի անվան հետ: Գազի բնի և ճյուղերի՝ մեղրի նման մածուցիկ նյութը ուտում էին պասին՝ որպես պասավուր յուղ: Ասում էին, որ արյունածաղիկ բույսն առաջացել է Վարդանանց նահատակների արյունից: Այն քաղում էին, չորացնում և ցանում տան շեմին ու թոնրի շուրջը:
      Կային նախապաշարումներ՝ կապված բույսերի պաշտամունքի հետ: Կանայք իշակաթնուկ էին դնում կովերի ու ոչխարներ մեջքին, որ առատ կաթ ունենան: Սոխի ու սխտորի կճեպը չէին վառում, որ չհիվանդանային: Սիրի-սիրի եռատերև բույսով աղջիկները գուշակություններ էին անում: Բույսերի պաշտամունքին էր նվիրված Ծաղկազարդ տոնը:

      Comment


      • #93
        Ազգագրական նյութի հաղորդումը Հ. Թումանյանի «Անուշ» պոեմն ուսումնասիրելիս

        XI դասարանում Հ. Թումանյանի «Անուշ» պոեմն անցնելիս առանձին ժամ եմ հատկացնում ազգագրական (լրացուցիչ) նյութ հաղորդելու համար: Անդրադառնում եմ մասնավորապես Համբարձման տոնակատարությանն ու հավատալիքներին, հարսանեկան ծեսերում դիմավորման-ընդունելության սովորույթներին: Դասը վարում եմ «խճանկար» մեթոդով, օգտագործում եմ «բանալի բառեր», «փոխադարձ բացատրություն» մեթոդական հնարները:
        Դասարանը բաժանվում է 4 խմբի, որոնցից «Ա» խումբը ընթերցելու է (կամ անգիր է ներկայացնելու) հատվածներ պոեմից, «Բ» խումբը բացատրելու է Համբարձման տոնակատարությունը, «Գ» խումբը՝ հարսանեկան ծեսերում կոխի ու գիլաշի սովորույթները, «Դ» խումբը՝ Համբարձման գիշերվա հավատալիքները:
        Բանալի բառեր: Խթանման փուլում առաջարկում եմ բոլոր խմբերին 3 բանալի բառ դուրս բերել «Անուշ» պոեմից: Տալիս եմ 1 րոպե և վերջում ինքս եմ գրատախտակին գրում «գիշեր, ադաթ, մուրազ» բառերը: Յուրաքանչյուր խումբը մեկնաբանում է իր գրած բառերը, վեր ենք հանում բոլոր խմբերի գրած բառերի ընդհանրություններն ու տարբերությունները: Իմ գրած բառերը ոչ թե ինքս եմ մեկնաբանում, այլ ուղղորդող հարցերով հասկացնել եմ տալիս աշակերտներին դրանց առնչությունը գաղափարական հենքին, ավելացնում, որ դրանք այլ նշանակություն էլ ունեն, բայց թողնում եմ առկախ՝ առանց բացատրելու: Ապա խմբերին բաժանում եմ նյութերը՝ վերոնշյալ հերթականությամբ, տալիս եմ 5-6 րոպե՝ նյութերին ծանոթանալու համար:
        Իմաստի ընկալման փուլում «Ա» խմբին առաջարկում եմ անգիր ներկայացնել պոեմի նախերգանքն ու վերջերգը (դրանց դերի ու արտահայտած իմաստի մասին խոսվում է նախորդ ժամերին՝ պոեմի քննարկման ժամանակ): Ուշադրություն եմ դարձնում, որ պոեմի և՛ սկզբում, և՛ վերջում խոսվում է Համբարձման գիշերվա մասին: Հասկանալու համար, թե ինչ է դա նշանակում, և ինչ դեր է կատարել Համբարձման գիշերը ժողովրդական մտապատկերում, առաջարկում եմ «Դ» խմբին ներկայացնել Համբարձման գիշերվա հավատալիքներն ու հմայական գործողությունները, որից հետո դասարանին ուղղորդող հարցերով մղում եմ հասկանալու «գիշեր» և «մուրազ» բառերի առանձնացումը և դերը պոեմում: Հաջորդ քայլով «Ա» խումբը հատվածաբար ներկայացնում է պոեմի VI և X գլուխները, իսկ «Բ» խմբին առաջարկում եմ ներկայացնել Համբարձման ջրահավաքի ծեսը, ապա PowerPoint ծրագրով ցուցադրելով համապատասխան նկարները՝ ինքս հավելումներ եմ կատարում՝ բացատրելով խորհրդանիշ առարկաների իմաստը: XI գլխի հատվածային ընթերցումից հետո «Բ» խումբը ներկայացնում է վիճակի խաղը: Դարձյալ PowerPoint ծրագրով ներկայացնում եմ վիճակի խաղիկներ՝ բացատրելով դրանց բովանդակությունը և կատարած դերը: Պոեմի XII գլխի հատվածային ընթերցումից հետո «Գ» խումբը ներկայացնում է հարսանյաց ծեսերում հարսի և փեսայի տան դիմաց կոխի ու գիլաշի ծիսական սովորույթները, բացատրում իմաստն ու ակունքները: Յուրաքանչյուր անգամ պոեմից հատվածների և տոնածիսական համապատասխան գործողությունների համադրումը հանգեցվում է կերպարների վերլուծությանը, հոգեվիճակի պատճառաբանմանը, գործողությունների շարժառիթին: Այսպիսով՝ կատարվում է կերպարի պատճառաբանված վերլուծություն, կերպարները դիտվում են նկարագրվող ժամանակի մեջ: Անդրադարձ է կատարվում գրատախտակին գրված բանալի բառերին. բացատրվում է նաև «ադաթ» բառի դերը նկարագրվող իրադարձությունների համատեքստում, բառը դիտվում է պոեմի գաղափարը վեր հանելիս, ժողովրդական վարքուբարքը ըմբռնելի դարձնելիս: Առաջարկվում է գրել «ադաթ» բառի հոմանիշները, ուշադրություն է դարձվում դրանց կիրառական նշանակությանը: Մեկնաբանություններից հետո աշակերտների համար դյուրին է դառնում բանալի բառերը հասկանալը ոչ միայն երկի գաղափարական բովանդակության, այլև ժողովրդական աշխարհատեսությունն ընկալելու հարցում:
        Քանի որ կիրառման փուլը ժամանակի սղության պատճառով հնարավոր չէ դասարանում կատարել, հանձնարարվում է գրույթի ձևով՝ որպես տնային աշխատանք: Առաջադրվում են վերնագրեր (օրինակ՝ «Ծեսը և արդի կյանքը», «Ազգային ավանդույթների դերը ժողովրդական նիստուկացում երեկ և այսօր», «Թումանյանի հերոսները մեկ դար անց»), որոնց մասին ընտրությամբ կխոսեն աշակերտները՝ արտահայտելով սեփական կարծիքը և ցույց տալով թեմայի յուրացվածության աստիճանը:

        Ստորև կներկայացնեմ դասի ընթացքում կիրառվող ազգագրական նյութը:
        Վերջին խմբագրողը՝ Կարինե Զիլֆիմյան; 20-07-19, 00:19.

        Comment


        • #94
          Ազգագրական նյութի հաղորդումը Հ. Թումանյանի «Անուշ» պոեմն ուսումնասիրելիս
          Համբարձման տոնակատարությունը (նյութ 1)


          Համբարձումը նշվում էր Զատկից 40 օր անց, կոչվում էր նաև Վիճակի կամ Կաթնապրի տոն (խաղում էին վիճակի խաղը, որպես մատաղ՝ կաթնապուր էին եփում ու 7 տեղ բաժանում): Թեև այն քրիստոնեական տոնացույցում Քրիոտոսի հառնելուց հետո երկրի վրա 40 օր շրջելուց հետո երկինք համբարձվելու պարբերացումն է, բայց իրականում երիտասարդությանն ու պտղաբերությանն ուղղված ժողովրդական սիրված տոն էր և կատարվում էր բնության մեջ՝ սիրո և պտղաբերության հմայական միջոցներով՝ ծաղկահավաք, ծաղկեփունջը սրբազան ջրի մեջ դնելը:
          Համբարձման տոնին աղջիկները սարերից բազմատեսակ ծաղիկներ էին հավաքում, տղաներն օգնում էին նրանց: Այդ ընթացքում 7 աղջիկ բոլորից գաղտնի գնում էին 7 աղբյուրից հավաքելու սրբազան փարչի ջուրը և ավազահատիկները (որոշ տեղերում դա անում էին ձեռքերը մեջքին կապած և ջուրն ու ծաղիկները բերանով էին առնում ու լցնում կուժը), («Անուշ», նախերգանք, 3-րդ քառատուն): Այս գործողությունն անում էին անխոս մինչև ավարտելը: Վերադառնում էին լուռ և սափորը գետնին չէին դնում: Նրանք հավատում էին, որ ողջ բնությունն իրենց է կանչում, բայց ետ չպիտի նայեին և շարունակեին հեռանալ, այլապես քար կդառնային: Վերադարձին աշխատում էին տղամարդկանց չհանդիպել, այլապես պիտի ետ դառնային, թափեին փարչի պարունակությունը և վերսկսեին աշխատանքը: Փարչը (հողը) կանացի սկիզբն էր, ջուրը՝ արական սկիզբը, թեև ջրահավաքի ծեսն առնչվում էր նաև Նար և Աստղիկ աստվածուհիներին, փարչի մեջ լցվող ծաղիկները կամ ցորենի հասկերը պտուղն էին: Այսպիսով՝ փարչն իր պարունակությամբ խորհրդանշում էր պտղաբերումը և ընտանեկան ամրությունը:
          Համբարձման առավոտյան ծաղկազարդ փարչերը պատարագի ժամանակ օրհնվում էին եկեղեցում, որից հետո աղջիկները սկսում էին երթը տնետուն: Ամենագեղեցիկ աղջկան զգեստավորում էին հարսի նման, մեջքին ու ձեռքերին ծաղկեփնջեր կապում և շրջում էին «ջան գյուլում» երգելով: Յուրաքանչյուր տան տիկնոջը «հարսը» նվիրում էր ծաղիկներ՝ տանտիկնոջ ձեռքը համբուրելով, իսկ սա բարեմաղթում էր՝ ձեռքը «հարսի» գլխին դնելով, մթերք էր տալիս և գաղտնի որևէ իր (մատանի, քորոց, ականջօղ, կոճակ՝ իր աղջկա համար) գցում փարչի մեջ: Հավաքված մթերքով աղջիկները խնջույք էին կազմակերպում:
          Լույս հինգշաբթի գիշերը ծաղկազարդ, բերանը կարմիր կտորով կապած փարչը, որ որոշ տեղերում կոչվում էր «հավգիր», երգելով ու պարելով դնում էին աստղերի տակ, որ սրանք փարչի մեջ գցված իրերի վրա տիրոջ բախտը գրեին («Անուշ», նախերգանք, 4-րդ քառատուն): Կուժը դնում էին տղաներից հեռու, որպեսզի չգողանային, քանի որ կխախտվեր վիճակի ավանդական կարգը, բացի այդ նվեր պիտի տային տղաներին՝ փարչը ետ ստանալու համար:

          Comment


          • #95
            Վիճակի խաղը (նյութ 2)

            Համբարձման տոնի կարևոր մասն էր կազմում վիճակի խաղը («Անուշ», X, XI գլուխներ): «Վիճակը» խաչաձև իրար կապված փայտ էր, որին հագցնում էին հարսի նման և զարդարում, կամ բարակավիզ սափորի մեջ շուռ էին տալիս փարչի պարունակությունն ու լաթերով այն տիկնիկի նմանեցնում: Համբարձման նույն կամ հաջորդ օրը (որոշ տեղերում 7 կամ 14 օր անց) հավաքվում էին առվի կամ աղբյուրի մոտ, այն ծածկում ծաղիկներով կամ տերևներով, «վիճակը» գցում ջրի մեջ: Ամենատարեց կինն այն վերցնում էր, համբուրում և փոխանցում մյուսներին, մինչև հերթը հասնում էր յոթնամյա մի աղջկա, որն էլ դառնում էր «վիճակի» փոխանորդը: Կանայք և աղջիկները բաժանվում էին երկու խմբի, բոլորում էին փարչի շուրջը, հարսին ու փարչը ծածկում կարմիր կամ անթափանց կտորով: Մի խումբը երգում էր վիճակի խաղիկ, մյուսը կրկնում՝ «ջան գյուլում»: Հարսը փարչից հանում էր որևէ առարկա (որի՝ ում պատկանելը ոչ ոք չգիտեր՝ տիրոջից բացի), և երգված խաղիկը նվիրվում էր առարկայի տիրոջը: Երգի բովանդակությունից էլ գուշակվում էր նրա բախտը: Քառյակներին լուրջ էին վերաբերվում: Դրանք հիմնականում լավատեսական էին, արտահայտում էին աղջիկների հույզերրը, սպասումները, անգամ բողոքը, երբեմն քառյակներում տեղ էր գտնում անեծքը՝ ուղղված աղջկա երջանկությունը խանգարողին: Կրոնական, միստիկ տարրերը երգերում բացառվում էին: Երբ սպառվում էին փարչի միջի առարկաները, ջուրը բաժանում էին տներին: Այն լցնում էին մածնի, խնոցու մեջ, որ յուղն անպակաս լինի, նվիրված ծաղիկները լցում էին ամբարները, որ հացն անպակաս լինի, կերցնում էին կաթնատու կովերին և լծկան եզներին: Երեկոյան տունդարձի երգը վկայում էր տոնի ավարտի մասին:
            Պոեմի XI գլխի սկզբում գործածվում է ծաղկամեր բառը. «Պտույտ է տալիս վիճակը նորից, Քուշուշքը գլխին ծաղիկ ծաղկամեր»: Նախ բացատրվում է «ծաղկամեր» բառը.
            1. Խաչաձև կապված գեղեցիկ ծաղկեփունջ, որ ծաղկաքաղի տոնին գովերգում էին և հետո նվիրում եկեղեցուն:
            2. Ծաղկաքաղի տոնին ծաղկամանի միջից վիճակ հանող աղջիկները (պոեմում կիրառված է այս իմաստը):
            3. Ծաղիկ հիվանդության ոգին, որը կարող է հովանավորել կամ վնասել հիվանդին:
            Ապա բացատրվում է «ծաղկամեր» բառի երրորդ իմաստի առնչությունը Համբարձման տոնին: Համբարձման նախապատրաստությունները սկսվում էին չորեքշաբթի. օրը կոչվում էր «ծաղկամոր կիրակի»: Այդ օրը կանայք խուսափում էին որոշ աշխատանքներ կատարելուց , որպեսզի իրենց երեխաները զերծ մնան ծաղիկ և կարմրուկ հիվանդություններից: Ըստ ավանդության՝ ծաղկամայրը Վառվառե անունով մի կույս էր, որին քրիստոնեություն դավանելու պատճառով հետապնդում էր հայրը: Աղջիկը փախչելով թաքնվում է Արայի լեռան քարայրում: Սակայն հովիվները մատնում են նրա տեղը, և աղջիկը նահատակվելուց առաջ անիծում է հովիվներին, որոնք այծերի հետ միասին քար են դառնում: Միաժամանակ Վառվառեն խնդրում է աստուն, որ ծաղիկ և կարմրուկ ունեցող երեխաներն իր անունով բուժվեն:

            Comment


            • #96
              Համբարձման գիշերվա հավատալիքները և ծիսահմայական գործողությունները (նյութ 3)

              Համբարձման գիշերը երազանքների կատարման, խորհրդավոր գուշակությունների և կախարդանքի գիշեր էր: Բազմաթիվ հավատալիքներ կային այդ գիշերվա հետ կապված: Հավատում էին, որ Համբարձման գիշերը ջրերը մեկ րոպե կանգ են առնում և լռում, ողջ բնությունը համբուրվում է, լեզու առնում, աղբյուրները դառնում են բուժիչ: Դրա համար էլ մարդիկ իրենց գցում էին գետերը և լողանում: Համբարձման լույս հինգշաբթի գիշերը կանայք գաղտնի լոգանք էին ընդունում (ինչպես Աստղիկ դիցուհին). այն աղերսվում էր բեղմնավորման ծեսերի հետ: Հաջորդ օրը երեխաների համար ջուր էին տաքացնում, մեջը խոտեր գցում և լողացնում: Բուժվելու համար բորոտները թավալվում էին առավոտվա կանաչի ցողի մեջ, ցավագարները 7 ծաղիկ էին գցում եռացրած ջրի մեջ ու լողանում, առողջները հավաքում էին կանաչի ցողը, խառնում ջրին և լողանում չհիվանդանալու համար: Կախարդանքից ազատվելու համար երդիկներն ու դռների քիվերը պատում էին աթարով կամ դրա մեջ կողպեք դնելով՝ գցում էին դուրս: Աղջիկները թիզով չափած կանաչիով ու երդիկին դրվող ձվերով իրենց բախտն էին գուշակում: Ծնողների պատճառով իրենց մուրազին չհասած Լեյլին ու Մեջնունը, որ աստղեր էին դարձել, այդ գիշեր ջերմ համբույրով գրկախառնվում էին («Անուշ», գլուխ XXIX): Այդ համբույրը տեսնողների բոլոր իղձերը կկատարվեին, իսկ այն տեսած տղամարդիկ կենակցում էին՝ տղա ունենալու հույսով: Այդ համբույրի ժամանակ տիեզերքը կանգ էր առնում, իսկ ծաղիկները պատմում են, թե ինչ ցավ են իրենք բուժում: Դրա համար էլ կանայք գիշերը դուրս էին գալիս՝ բուժիչ բույսեր հավաքելու: Այդ գիշեր վտանգավոր էին չարքերը, որոնք հարս ու աղջիկ էին փախցնում: Չարը խափանելու համար կանայք զանազան մոգական գործողություններ էին կատարում: Գաղտնի հեծնում էին հարևանի կովը (իրենց կովի կաթն առատացնելու համար) կամ ձձումը, կամ ավել հեծնած՝ 7 պտույտ էին կատարում տան շուրջը: Դռան շեմին մեխ էին խփում (ցանկալի էր՝ պայտի համար օգտագործված) կամ թողնում էին գութանի խոփը: Յուղն ու կաթն առատացնելու համար 2 ձվի միջով կապույտ թել էին անցկացնում և թաղում հարևանի բակում կամ հարևանից 2 կտոր աթար էին գողանում ու վառում իրենց կաթի կաթսայի տակ: Կաթի առատությունն ապահովելու համար ավելուկի կամ սիրի-սիրի ծաղկի թփերը դնում էին կաթնամանի վրա, գցում խնոցու մեջ կամ կատարում կաթնապուր եփելու ծեսը:

              Comment


              • #97
                Կոխի (գիլաշի) խաղը հարսանյաց ծեսերում (նյութ 4)

                Հայոց ավանդական հարսանյաց ծեսերում սիմվոլիկ ձևերով պահպանվել են առևանգմամբ ամուսնության վերապրուկները: Առևանգմամբ ամուսնության մասին հիշատակում են միջնադարյան մատենագիրները, մինչդեռ սովորույթն ավելի հին ծագում ունի: Այն ընդունված է եղել և՛ շինականների, և՛ ազատների շրջանում: Առևանգմամբ (կամ գնմամբ) ամուսնությունները կատարվել են զանազան պարագաներում և զանազան պատճառներով՝ միակողմանի սիրո, ծնողների անհամաձայնության, աղջկա գլխագինը վճարել չկարողանալու և այլն (հիշենք Արտաշեսի և Սաթենիկի մասին ավանդազրույցը): Տեղի էր ունենում երկու կերպ՝ սովորական առևանգում հին ձևով և հարսանյաց ծեսերում՝ սիմվոլիկ ձևերով: Իսկական առևանգումն իրականացվել է սուտ փեսայի ընկերների՝ «հրոսների» միջոցով և երբեմն ունեցել է ծանր հետևանքներ ինչպես հարսի, այնպես էլ փեսայի համար: Չեն բացառվել նաև զինված ընդհարումները աղջկա և փեսայի կողմի երիտասարդների միջև: Այս վերջին սովորույթն էլ սիմվոլիկ ձևերով պահպանվել է հարսանյաց ծեսերում: Ընդհանուր առմամբ ծեսերի, տոնակատարությունների ժամանակ տարածված էին մրցախաղերը: Դրանցից մեկն էլ փափուկ ձյան վրա հարսանիքի ժամանակ (հարսնացուի հայրական տան դիմաց, երբ տղայի բարեկամները գալիս էին հարսին տանելու) տեղի ունեցող գոտեմարտն էր (կոխը): Մինչ տուն մտնելը երկու երիտասարդ՝ մեկը՝ հարսի, մյուսը փեսայի կողմից, մենամարտի են բռնվել (հնում առևանգողների և աղջկան պաշտպանողների միջև ընդհարման վերապրուկը ծիսախաղի միջոցով), որտեղ հաղթող կամ պարտվող չպիտի լիներ («Անուշ», գլուխ XII): Սա ցույց է տալիս աղջկան հոր տանից տանելիս (հատկանշում է մայրիշխանության պարտությունը)՝ բայց կողմերի միջև համաձայնությամբ ու համերաշխությամբ (խիստ հազվադեպ էր պատահում, որ մենամարտողներից մեկը հաղթեր, բայց դա պիտի լիներ փեսայի կողմից կռվողը, այլապես ամոթ էր համարվում տղայի տան համար): Ինչ վերաբերում է Անուշին տեսնելիս Սարոյի սիրտը թունդ առնելուն, ապա սա ևս տարածված հոգեբանություն էր երիտասարդների մեջ: Մրցախաղերի ժամանակ նրանք աշխատում էին աղջիկներին ցույց տալ իրենց ուժը, քաջությունը, ճարպկությունը: Այդ նպատակով թռչում էին լայն առուների վրայից, բարձր կտուրներից, չափազանց ծանր պարկերը կարճ ժամանակամիջոցում վազելով ջրաղացից հասցնում էին տուն, և արդյունքում երբեմն դժբախտ դեպքեր էին գրանցվում (կուրություն, ճողվածքներ, կոտրվածքներ):
                Հարսանյաց ծեսերում գիլաշի մեկ այլ սովորույթ էլ կար, այս անգամ՝ տղայի տան դիմաց հարսանքավորներին դիմավորելիս: Առաջ էին գալիս թագվորամայրն ու թագվորահայրը և գիլաշ բռնում: Այստեղ արդեն պարտվողը տղամարդը պիտի լիներ (հարսանյաց ծեսերում միակ պահը, որտեղ մայրիշխանության հաղթանակն է հատկանշվում, քանի որ տան տնտեսական գործերը կառավարողը, այնուամենայիվ, մնում էր կինը, թեև տան ղեկավարը տղամարդն էր): Երբեմն փեսայի ծնողները հարսանքավորներին ներկայանում էին առանց մենամարտելու, բայց ամուսինը կնոջը շալակած էր դուրս գալիս (դարձյալ խորհրդանշում էր հայրիշխանության պարտությունը) կամ թագվորահայրը թագվորամորը շալակած պարում էր՝ նորապսակներին ներս հրավիրելով:

                Comment


                • #98
                  Պսակադրության վերաբերյալ առաջին կարգադրություններն արտահայտված են Հայոց կանոնագրքի «Առաքելականք»-ի ԼԳ և «Հարանց հետևողաց»-ի ԺԹ կանոններում։ ԼԳ կանոնի համաձայն՝ պսակադրությունը պետք է կատարվեր քահանայի օրհնությամբ։ ԺԹ կանոնը պսակադրությունը որակում էր պատվական, իսկ հարսանիքը՝ սուրբ: Պսակը պատվական որակելն արտահայտում էր Ավետարանի պատվիրանը և ուղղված էր պարզ ձևով ամուսնանալու հեթանոսական կարգի դեմ, որը չէր նպաստում ընտանիքի կայունությանը։ Հոգևորականները, պսակը որակելով պատվական միություն, ցանկանում էին ընդգծել դրա բարձր լինելը։ Հարսանիքը սրբագործելով՝ նրանք նպատակ են ունեցել պսակադրությունը շաղկապել հարսանյաց հանդեսի հետ՝ քահանայի մասնակցությունն ապահովելու համար։ «Կանոնագիրք Հայոց»-ի ոչ մի այլ կանոնագիրք հարսանյաց հանդեսը սուրբ չի որակել։ Լավոդիկեի ԾԱ կանոնը նույնիսկ պատվիրում էր քահանաներին և ուխտավորներին ներկա չլինել հարսանյաց խաղերին ու երգերին և հեռանալ մինչև վարձակների և կատակիչների ժամանելը։

                  4-րդ դարում պսակի օրհնությունը հաճախ կատարվում էր ամուսնացողների տանը՝ հարսանյաց հանդեսի ժամանակ։ Հոգևորականությունը փորձեց բարձրացնել հարսանյաց հանդեսի կարևորությունը՝ ի շահ պսակի եկեղեցական օրհնության, քանի որ 4-րդ դարում տարածված ամուսնալուծության և բազմամուսնության ազատության պայմաններում առանց հարսանյաց հանդեսի ամուսնանալը սովորական երևույթ էր ազատների և շինականների շրջանում։ Դարաշրջանի կանոնախմբում չկար կանոնական նորմ պսակը եկեղեցում օրհնելը պարտադիր կարգ սահմանելու համար։ Պատճառն այն էր, որ Հայաստանն այդ ժամանակ հարուստ չէր եկեղեցիներով։

                  Comment


                  • #99
                    Պսակադրության օրվա ընտրություն
                    Խմբագրել
                    Աշխարհիկ օրենսդրությունը որևէ սահմանափակում չէր սահմանել նշանադրության և հարսանիքի օրը որոշելու խնդրում։ Միակ լուրջ խոչընդոտը, որ պիտի փոխադարձ համաձայնությամբ հարթեին ամուսնացողներն ու նրանց հարազատները նախքան հարսանիքի օրը որոշելը՝ վարձանքի և բաժինքի շուրջ համաձայնություն կայացնելն էր, որից հետո նրանք անարգել սահմանում էին հարսանյաց հանդեսի օրը։

                    Իրավիճակը փոխվեց նոր դավանանքի հաղթանակի պատճառով։ Հոգևոր ավագանին՝ ի պատիվ «Տեառն», սահմանեց տոնական օրեր, պահքի, սգո օրեր, որոնք պարտադիր էին «իսկական» աստծո բոլոր հավատացյալների համար։ Այս խնդիրները կանոնակարգված էին «Առաքելականք»-ի Բ, Գ, Դ, Ե, Է, Ը, Է, Թ, Ժ, ԺԱ, Երկրորդ Առաքելականի՝ ԿԴ, Նիկիայի՝ Ի, Գանգրայի՝ ԺԸ, ԺԹ, Ի, ԻԱ, Սահակ Պարթևի՝ Խ և այլ կանոնախմբերում։ Դրանց կիրառումը երաշխավորվեց ներգործության կանոնական միջոցներով։ Այդ գործում թերացող հոգևորականները պաշտոնազրկվում էին։ Գանգրայի տվյալ կանոնների համաձայն այն հավատացյալները, ովքեր արհամարհում էին կիրրակնօրյա, քառասունքի պահքը և այլն, նզովվում էին եկեղեցու կողմից։ Արդյունքում կանոններ ընդունվեցին պսակադրության և հարսանյաց հանդեսի թույլատրված և արգելված օրերի մասին։ Քահանան չպետք է պսակադրեր՝

                    բոլոր կիրակի օրերը
                    չորեքշաբթի և ուրբաթ, բոլոր պաս օրերը
                    հինգ նավակատիքների պաս շաբաթներից հետո եկող ութ օրերը
                    մեծ պասը և ծննդյան պասն իր ութօրեիցով
                    զատկից մինչև հոգեգալստյան հաջորդող առաջին կիրակին

                    Comment


                    • Վիճակի երգեր


                      Ես ղուշ եմ թևս դեղին,
                      Ման կուգամ յարիս գեղին,
                      Իմ ջանս ղուրբան կտամ
                      Իմ յարիս ցավոտ տեղին:

                      ***

                      Ալբաթիրես կարել եմ,
                      Խաս կոճակը շարել եմ,
                      Դե գնա կորի, գեշ տղա,
                      Քանց քեզ լավը ճարել եմ:

                      ***

                      Սարերի սինձը ինչ կանեմ,
                      Կաթնով բրինձը ինչ կանեմ,
                      Թող իմ սիրածը ինձ տան,
                      Ոսկին ու էրծաթը ինչ կանեմ

                      ***

                      Ջուր եմ դրել, կեծ ա,
                      Ոչխարիս աղաքը էծ ա,
                      Մեռնեմ միջի չոբանին,
                      Որ թագավորից էլ մեծ ա:

                      ***

                      Դեզ եմ դրել, հավան չեմ,
                      Ինձու գլուխ դիվան չեմ,
                      Ինձ դանակամորթ արիք,
                      Ես էն յարին հավան չեմ:

                      ***

                      Այ տղա, դու խանի որդի,
                      Հագինդ լիսամի մորթի,
                      Թե ինձնից գյուման յար բռնես.
                      Լեզգին քեզ տանի մորթի:

                      ***

                      Գնա տես դու կալի հորթին,
                      Ձիգ տվի հորթի մորթին,
                      Ով իմ սիրածն ինձ չտա,
                      Թաղի թագավոր որդին

                      ***

                      Ես նստել եմ աղբրի ակը,
                      Քաղել եմ հոնի խակը,
                      Թվ իմ լավս չի ասե,
                      Ոչ տեսնի որդու թագը:

                      ***

                      Վարդևորի իր օրն ա,
                      Որդին հորը չի մոռնա,
                      Ով իմ սիրածը ինձ չի տա,
                      Սև շան նման թող ոռնա:

                      ***

                      Սարեն կուգա ձիավոր,
                      Մեր տունը չարդախավոր,
                      Քիրը մեռնի ախպորը,
                      Իրեք օրեն թագավոր:

                      ***

                      Ջուրը կգա գոլ կանի,
                      Պախրեն բախչես ղոլ կանի,
                      Հա հրես էկավ իմ ախպեր,
                      Խաս ղումաշս բոլ կանի:

                      ***

                      Էսօր հինգշաբթի, վաղը ուրբաթ,
                      Դռվիս կղպենք, պատերն երկար,
                      Մարիամ նստեր վիճակ կուտտա,
                      Հարս աղջիկի բախտ կբանա:

                      ***

                      Գնացի ջուրը ջրի,
                      Ոտս ընկավ օձի լղի,
                      Իմ հորն ու մորը ինչ ասեմ,
                      Ինձ խի՞ տվին ղարիբ տղի:

                      ***

                      Գութանի թևը դուն ես,
                      Անմեղ ես, խաբար չունես,
                      Յարդ առան գնացին,
                      Մի՞թե դու նամուս չունես:

                      ***

                      Աղջի, գնա կալը տես,
                      Պաղ աղբրի սալը տես,
                      Պաղ աղբրեն ջուր խմե,
                      Արի սրտիս հալը տես:

                      Comment


                      • Հարգելի Կարինե, ինչ խոսք, հետաքրքիր դաս է ստացվել: Ձեր նշած ազգագրական նյութի հաղորդման միջոցով ցույց եք տալիս թումանյական գյուղի պատկերը, գաղափար եք տալիս բարքերի և ծիսական սովորույթների մասին, որոնք ուղի եք դարձնում ստեղծագործության գաղափարը վեր հանեու և կերպարները վերլուծելու համար: Բացի այդ, ընտրված մեթոդները աշակերտներին հնարավորություն են տալիս մտածելու, տրամաբանելու և ինքնուրույնաբար հասնելու կերպարների գործողությունների շարժառիթները հասկանալուն: Շատ կարևոր է որևէ ստեղծագործության հիմնաբառերը գտնելը և դրանց միջոցով գաղափարը ներկայացնելը: Այսօր այդ ուղիով է ընթանում գիտական կամ մեթոդական հոդվածի տպագրությունը, երբ հեղինակը հոդվածից առաջ պիտի ներկայացնի բանալի բառերը: Հետևաբար դեռ դպրոցական նստարանից սովորողը պիտի կարողանա դուրս բերել երկը ներկայացնող կարևոր բառերը կամ արտահայտությունները: Իսկ բանալի բառերը գրել հնարավոր է միայն ստեղծագործության խորքը թափանցելուց հետո:

                        Comment


                        • Հ. Թումանյանի «Անուշ» պոեմն ուսումնասիրելիս օգտագործում եմ տեսասահիկը, որը տեղադրում եմ ստորև: Ուսումնական այս նյութը ներկայացնում է պոեմը հատվածաբար, նկարազարդումներով: Հատվածներն ընտրված են այնպես, որ երկի վերլուծության ժամանակ ընդգծեն գաղափարական հիմնական շեշտադրումները, ինչի հիման վրա հաջորդ դասաժամին հնարավոր լինի կառուցել պոեմի վերլուծությունը՝ ազգագիտական նյութի վերհանումով:

                          https://lib.armedu.am/resource/27914

                          Comment

                          Sorry, you are not authorized to view this page
                          Working...
                          X