Կլիմայի գլոբալ փոփոխությունների համամոլորակային հիմնախնդիրը

[Հարությունյան Լիլիթ]

Առավել վաղ կլիմայական պայմանների ուսումնասիրությունները հիմնված են անուղղակի ապացույցների վրա: Օրինակ` լճերի մակարդակի փոփոխությունը կարող է ցույց տալ տեղումների քանակի և ջրի գոլորշիացման ծավալների տարբերությունը անցյալ տարիների ընթացքում: Ծառերի տարեկան օղակները, սառցե գլխարկները կամ օվկիանոսային նստվածքները նույնպես, կարող են պարունակել ինֆորմացիա անցյալի մասին: Տվյալների որոշակի համադրությունների օգտագործումը, որոնք ստացվում են չափումների, մոդելների և այլ նյութերի հիման վրա, թույլ են տալիս արտածել արդյունքները` կլիմայի քանակական բնութագրերի տեսքով: Օրինակ` Անտարկտիդայի, մոտ 100 000 տարի առաջ ջերմաստիճանը որոշելու նպատակով կարելի է օգտագործել սառցաշերտի օրինակների քիմիական կազմի և այդ ժամանակաշրջանի ջերմային պայմանների կապը:
Անցյալի կլիմաների վերծանումը, որը հիմնված է բազմազան ֆիզիկաքիմիական մեթոդների ամբողջական շարքի վրա, ցույց է տվել, որ կավճի ժամանակաշրջանի ընթացքում (135-160 մլն տարի առաջ) մոլորակի ջերմաստիճանը եղել է 6- 70C- ով բարձր, քան այսօր: Պալեոգենում (65-22.5 մլն տարի առաջ) և նեոգենում (22.5-1.2 մլն տարի առաջ) այն անընդհատ նվազում էր: Պլեյստոցենի սկզբում (700 000 տարի առաջ) տեղի է ունեցել ուժեղ սառեցում, որն ուղեկցվել է միջին տարեկան ջերմաստիճանի նվազեցմամբ` բարձր լայնություններում 10 – 15 0C- ով: Սա բերել է, սկզբում ձնային, այնուհետև` սառցածածկույթի առաջացման:
Մեծ վստահությամբ կարելի է պնդել, որ սառցադաշտային դարաշրջանը պայմանավորված է եղել Երկրագնդի առանցքի, և Արեգակի շուրջ պտտման նրա ուղեծրի, դանդաղ “տատանումներով”: Այդ տատանումները ազդեցություն են ունեցել մոլորակի` Արեգակի կողմից ստացվող, էներգիայի ընդհանուր քանակի վրա: Սառցե դարաշրջանի ընթացքում գլոբալ ջերմաստիճանն ընկել է 50C և սառցածածկույթը խորացել է Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի ներքին շրջաններ: Հարկ է նշել, որ սառցադաշտային դարաշրջանը բաժանված է եղել ավելի տաք` “միջսառցադաշտային” դարաշրջաններով :
Ջերմոցային գազերի կոնցենտրացիայի փոփոխությունը, հավանաբար, նպաստել է սառցե դարաշրջանի երկարացմանը: Արեգակից ստացվող էներգիայի աննշան փոփոխություները` պայմանավորված Երկրի ուղեծրի տատանումներով, բավական չեն այդքան մեծ ջերմաստիճանային փոփոխություններ առաջացնելու համար ողջ սառցե դարաշրջանի ընթացքում: Սառցաշերտի նմուշները ցույց են տալիս, որ ջերմոցային գազերի մակարդակը խիստ փոխվել է և, հնարավոր է, որ էական դեր խաղան ջերմաստիճանային տատանումների լայնույթի մեծացման մեջ:

[Հարությունյան Լիլիթ]

Անցյալի կլիմայական պայմանների վերծանումը կարող է ծառայել, որպես կլիմայական մոդելների հիման վրա կազմված կանխատեսումները ստուգելու չափանիշ: Կլիմայի մոդելավորման հիման վրա կատարված “կանխատեսումների” համեմատությունը սառցե դարաշրջանի և պալեոկլիմայագիտական տվյալների հետ` թույլ է տալիս զգալի չափով ստուգել ապագա կլիմայական փոփոխություններին վերաբերող պրոցեսներ: Սակայն, պալեոկլիմատիկ ապացույցները կարող են լինել ոչ միարժեք. որոշ աղբյուրներ ենթադրում են, որ այսօրվա համեմատ արևադարձային ծովերը, վերջին սառցային դարաշրջանի “գագաթնակետում”, եղել են մոտ 50C- ով սառը, մյուսները պնդում են, որ տարբերությունը եղել է 1-20C: Նման դեպքերում, մոդելներին հատուկ, սխալների հաշվարկը շատ բարդ խնդիր է:
Բազմաթիվ հետազոտությունների պնդմամբ` մարդկային քաղաքակրթության զարթոնքի պահից, գլոբալ ջերմաստիճանը փոխվել է 10C- ից էլ պակաս: Էքստրեմալ և արագ, վերջին 100 000 տարիների ընթացքում տեղի ունեցած կլիմայական տատանումների ֆոնի վրա, մեր կլիման կարելի է համարել «միջսառցային» շրջանին բնորոշ, համեմատաբար հանգիստ:
Մոդելների հիման վրա կառուցված կանխատեսումների համաձայն, սպասվում է, որ XXI դարի վերջում, կլիման կարող է դառնալ, մինչ այժմ գոյություն ունեցած, որևէ «միջսառցային» շրջանի կլիմայից ավելի տաք: Երկու «միջսառցային» շրջանների միջև ընկած ժամանակահատվածում, մոտ 125 000 տարի առաջ, Եվրոպայի մեծ մասի և Ասիայի տարածքում, եղել է 20C- ով ավելի տաք, քան այսօր: Մոդելների հիման վրա կառուցված կանխատեսումների համաձայն` սպասվում է, որ XXI դարի ընթացքում, այդ տարածաշրջանի լայնածավալ տարածքներում ջերմաստիճանը կարող է բարձրանալ անհամեմատ ավելի բարձր, եթե ջերմոցային գազերի արտանետումների կանխատեսելի բնույթը չփոխվի: Հավանաբար, հեռու անցյալում տեղի ունեցած կլիմայական փոփոխությունները վնասել են երկրային կյանքին: Երկրի կենսաբանական պատմությունը բնութագրվում է, այսպես կոչված, «տեսակների զանգվածային անհետացումները պայմանավորող իրադարձություններով», որոնց ժամանակ ոչնչացել է, այդ ժամանակ Երկրագունդը բնակեցնող տեսակների մեծ մասը: Գոյություն ունեն տեսակների զանգվածային ոչնչացման բազմաթիվ հնարավոր պատճառներ: Սակայն փաստերը վկայում են այն մասին, որ այդ իրադարձություններից որոշները համընկնում են կլիմայի համեմատաբար անսպասելի փոփոխությունների հետ, որոնց մասշտաբները նման են XXI դարի կանխատեսվող փոփոխությունների մասշտաբներին: Մոտակա 100 տարիների ընթացքում հնարավոր է մենք ականատես լինենք այնպիսի կլիմայական փոփոխությունների, ինչպիսիք չեն եղել Երկրի վրա մինչև սառցե դարաշրջանի սկիզբը:

[LarisaB]

Հազարամյակների ընթացքում մարդու տնտեսական գործունեությունը հարմարվում էր շրջապատող կլիմայական պայմաններին, սակայն, հաշվի չառնելով այդ գործունեության դրական կամ բացասական ազդեցությունը կլիմայի վրա: Այն ժամանակ, երբ Երկրի բնակչությունը համեմատաբար փոքրաքանակ էր, և մարդու էներգետիկ զինվածությունը համեմատաբար թույլ էր, թվում էր, թե բնության վրա մարդածին ազդեցությունը չի կարող ազդել կլիմայի կայունության վրա: Սակայն, XX դարի կեսերից, մարդու
գործունեությունը գնալով ձեռք էր բերում այնպիսի մասշտաբներ, որ ծառացավ մարդու տնտեսական գործունեության կլիմայի վրա ունեցած ազդեցության խնդիրը: Կլիմայի մարդածին գործոնների թվին են պատկանում.
1. Տնտեսական գործունեության ազդեցությունը մթնոլորտի քիմիական բաղադրության վրա, ինչը պայմանավորված է ածխածնի երկօքսիդի և այլ ջերմոցային գազերի արտանետմամբ` զանազան արդյունաբերական աէրոզոլների, ինչպես նաև օրգանական վառելիքի այրման արդյունք են :
2. Հողային ընդարձակ զանգվածների մերկացումը, անտառների ոչնչացումը, անասունների գերարածեցումը և այլ տնտեսական գործունեությունների ազդեցությունը գետնամերձ մակերևույթի վրա: Այս ամենը բերում է Երկրի մակերևույթի ալբեդոյի փոփոխությանը, ինչպես նաև ջերմա- և խոնավաշրջանառության պրոցեսների խանգարման;
3. Տեղային ազդեցությունը կլիմայական համակարգի առանձին բաղադրիչների վրա: Սրանց են պատկանում` ջերմային աղտոտումը գոյություն ունեցող ջրամաբարների վատթարացումը և նորերի կառուցումը, արիդ
զոնաներում բուսականության ոչնչոցումը;
4. Ազդեցությունը մթնոլորտ–օվկիանոս–ցամաքի մակերևույթ համակարգի խոնավաշրջանառության վրա: Սրանց թվին են պատկանում` ազդեցությունը ամպամածության վրա, ջրդի հողատարածքների շրջաններում գոլորշիացման մեծացումը, օվկիանոսային ջրերի աղտոտումը և այլն;
5. Մարդու կողմից էներգիայի օգտագործումը տարատեսակ տնտեսական գործունեության պայմաններում բերում է մթնոլորտի լրացուցիչ տաքացման: Մարդու օգտագործած ողջ էներգիան վեր է ածվում ջերմության, ընդ որում այդ ջերմության հիմնական մասը հանդիսանում է մթնոլորտի համար որպես էներգիայի լրացուցիչ աղբյուր, որը բերում է վերջինիս ջերմաստիճանի
բարձրացմանը:

[Հարությունյան Լիլիթ]

Հազարամյակների ընթացքում մարդու տնտեսական գործունեությունը հարմարվում էր շրջապատող կլիմայական պայմաններին, սակայն, հաշվի չառնելով այդ գործունեության դրական կամ բացասական ազդեցությունը կլիմայի վրա: Այն ժամանակ, երբ Երկրի բնակչությունը համեմատաբար փոքրաքանակ էր, և մարդու էներգետիկ զինվածությունը համեմատաբար թույլ էր, թվում էր, թե բնության վրա մարդածին ազդեցությունը չի կարող ազդել կլիմայի կայունության վրա: Սակայն, XX դարի կեսերից, մարդու
գործունեությունը գնալով ձեռք էր բերում այնպիսի մասշտաբներ, որ ծառացավ մարդու տնտեսական գործունեության կլիմայի վրա ունեցած ազդեցության խնդիրը: Կլիմայի մարդածին գործոնների թվին են պատկանում.
1. Տնտեսական գործունեության ազդեցությունը մթնոլորտի քիմիական բաղադրության վրա, ինչը պայմանավորված է ածխածնի երկօքսիդի և այլ ջերմոցային գազերի արտանետմամբ` զանազան արդյունաբերական աէրոզոլների, ինչպես նաև օրգանական վառելիքի այրման արդյունք են :
2. Հողային ընդարձակ զանգվածների մերկացումը, անտառների ոչնչացումը, անասունների գերարածեցումը և այլ տնտեսական գործունեությունների ազդեցությունը գետնամերձ մակերևույթի վրա: Այս ամենը բերում է Երկրի մակերևույթի ալբեդոյի փոփոխությանը, ինչպես նաև ջերմա- և խոնավաշրջանառության պրոցեսների խանգարման;
3. Տեղային ազդեցությունը կլիմայական համակարգի առանձին բաղադրիչների վրա: Սրանց են պատկանում` ջերմային աղտոտումը գոյություն ունեցող ջրամաբարների վատթարացումը և նորերի կառուցումը, արիդ
զոնաներում բուսականության ոչնչոցումը;
4. Ազդեցությունը մթնոլորտ–օվկիանոս–ցամաքի մակերևույթ համակարգի խոնավաշրջանառության վրա: Սրանց թվին են պատկանում` ազդեցությունը ամպամածության վրա, ջրդի հողատարածքների շրջաններում գոլորշիացման մեծացումը, օվկիանոսային ջրերի աղտոտումը և այլն;
5. Մարդու կողմից էներգիայի օգտագործումը տարատեսակ տնտեսական գործունեության պայմաններում բերում է մթնոլորտի լրացուցիչ տաքացման: Մարդու օգտագործած ողջ էներգիան վեր է ածվում ջերմության, ընդ որում այդ ջերմության հիմնական մասը հանդիսանում է մթնոլորտի համար որպես էներգիայի լրացուցիչ աղբյուր, որը բերում է վերջինիս ջերմաստիճանի
բարձրացմանը:

Հարգելի Լարիսա, շնորհակալ եմ քննարկման մասնակցության և հետաքրքիր ինֆորմացիայի համար

[Հարությունյան Լիլիթ]

Նախկին արտանետումներն արդեն նախորոշել են որոշ կլիմայական փոփոխություններ: Կլիման չի կարող անմիջապես արձագանքել արտանետումներին, այդ իսկ պատճառով այն շարունակելու է փոփոխվել հարյուրամյակների ընթացքում, նույնիսկ երբ ջերմոցային գազերի արտանետումները կնվազեցվեն և դրանց մթնոլորտային մակարդակը կհավասարակշռվի: Կլիմայի փոփոխությամբ պայմանավորված որոշ կարևոր ազդեցություններ, ինչպիսին է օրինակ` ծովի մակարդակի կանխատեսվող բարձրացումը, ամբողջովին կգիտակցվի առավել երկար ժամանակահատված հետո:
Այսօր գոյություն ունեն նոր և ավելի համոզիչ փաստեր, որոնք վկայում են այն մասին, որ կլիմայի փոփոխությունն արդեն սկսվել է: Կլիման փոփոխվում է նաև բնական ճանապարհով` բարդացնելով ջերմոցային գազերի կոնցենտրացիայի աճով պայմանավորված ազդեցության գնահատականը: Չնայած դրան դիտարկումների մեծ ծավալ է տալիս այսօր մեր մոլորակի վրա ջերմաստիճանի բարձրացման պատկերը: Օրինակ` վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում, ջերմաստիճանային փոփոխության բնույթն ունի նմանություն ջերմոցային տաքացման մոդելային հաշվարկներով հիմնավորված կանխատեսումների հետ: Քիչ հավանական է, որ այս տենդենցը պայմանավորված լինի բացառապես բնական փոփոխականության հայտնի աղբյուրներով: Չնայած դրան, մնում են շատ անորոշություններ, օրինակ, ապագայում կլիմայի փոփոխության վրա ամպային ծածկույթի փոփոխության ազդեցությունը:

[Հարությունյան Լիլիթ]

Նախկին արտանետումներն արդեն նախորոշել են որոշ կլիմայական փոփոխություններ: Կլիման չի կարող անմիջապես արձագանքել արտանետումներին, այդ իսկ պատճառով այն շարունակելու է փոփոխվել հարյուրամյակների ընթացքում, նույնիսկ երբ ջերմոցային գազերի արտանետումները կնվազեցվեն և դրանց մթնոլորտային մակարդակը կհավասարակշռվի: Կլիմայի փոփոխությամբ պայմանավորված որոշ կարևոր ազդեցություններ, ինչպիսին է օրինակ` ծովի մակարդակի կանխատեսվող բարձրացումը, ամբողջովին կգիտակցվի առավել երկար ժամանակահատված հետո:
Այսօր գոյություն ունեն նոր և ավելի համոզիչ փաստեր, որոնք վկայում են այն մասին, որ կլիմայի փոփոխությունն արդեն սկսվել է: Կլիման փոփոխվում է նաև բնական ճանապարհով` բարդացնելով ջերմոցային գազերի կոնցենտրացիայի աճով պայմանավորված ազդեցության գնահատականը: Չնայած դրան դիտարկումների մեծ ծավալ է տալիս այսօր մեր մոլորակի վրա ջերմաստիճանի բարձրացման պատկերը: Օրինակ` վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում, ջերմաստիճանային փոփոխության բնույթն ունի նմանություն ջերմոցային տաքացման մոդելային հաշվարկներով հիմնավորված կանխատեսումների հետ: Քիչ հավանական է, որ այս տենդենցը պայմանավորված լինի բացառապես բնական փոփոխականության հայտնի աղբյուրներով: Չնայած դրան, մնում են շատ անորոշություններ, օրինակ, ապագայում կլիմայի փոփոխության վրա ամպային ծածկույթի փոփոխության ազդեցությունը: 2.2. Ջերմոցային գազեր և աէրոզոլներ

Ջերմոցային գազերի (ՋԳ) պարունակությունը մթնոլորտում որոշվում է “աղբյուրների ” և “կուտակումների” հաշվեկշռով:
Աղբյուրները` պրոցեսներ են, որոնք բերում են ջերմոցային գազերի առաջացման:
Կուտակումները` պրոցեսներ են, որոնց ընթացքում տեղի է ունենում այդ գազերի տրոհում և կլանում

[Հարությունյան Լիլիթ]

Գլոբալ մասշտաբով կլիմայի փոփոխության սցենարներ (մոդելներ)
Առայժմ գոյություն չունեն կլիմայի փոփոխության ամբողջական կանխատեսման հուսալի մեթոդներ: Բոլոր առաջարկվող գնահատականներըն ընդամենը կլիմայական համակարգի ռեակցիաների քիչ թե շատ հավանական տարբերակներն են ջերմոցային էֆեկտի ավելացման նկատմամբ: Ապագայի կլիմայի այդ հիպոթետիկ վիճակներն ընդունված է անվանել “կլիմայական սցենարներ”: Կլիմայական սցենարների կազմման մեթոդները կարելի է բաժանել երեք խմբի.
• արհեստական,
• նմանակային,
• մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառության մոդելներ:

[Հարությունյան Լիլիթ]

Գլոբալ մասշտաբով կլիմայի փոփոխության սցենարներ (մոդելներ)
Առայժմ գոյություն չունեն կլիմայի փոփոխության ամբողջական կանխատեսման հուսալի մեթոդներ: Բոլոր առաջարկվող գնահատականներըն ընդամենը կլիմայական համակարգի ռեակցիաների քիչ թե շատ հավանական տարբերակներն են ջերմոցային էֆեկտի ավելացման նկատմամբ: Ապագայի կլիմայի այդ հիպոթետիկ վիճակներն ընդունված է անվանել “կլիմայական սցենարներ”: Կլիմայական սցենարների կազմման մեթոդները կարելի է բաժանել երեք խմբի.
• արհեստական,
• նմանակային,
• մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառության մոդելներ:

1. Արհեստական սցենարներում` ցանցի հանգույցներում կամ կայաններում, բոլոր կլիմայական տարրերը փոխվում են որևէ մի կամայական, բայց հավանական մեծությամբ: Այսպիսի սցենարների օգնությամբ կարելի է գնահատել ազդեցության օբյեկտների` էկոլոգիական և տնտեսության համակարգերի, գյուղատնտեսական կուլտուրաների բերքատվության և այլն, զգայունությունը շեմային և դիմակայելի կլիմայական փոփոխությունների նկատմամբ:
2. Նմանակային սցենարները կառուցվում են տեղի ունեցած և գրանցված կլիմայական ռեժիմների, այսինքն պալեոկլիմայական, պատմական կամ գործիքային տվյալների հիման վրա: Այդպիսին են Մ.Ի.Բուդիկոյի և նրա գործընկերների` պալեոկլիմայական վերլուծության վրա հիմնված սցենարները: Սրանց թերությունը կայանում է նրանում , որ վաղ անցյալում CO2 քանակի աճը պայմանավորված է եղել բնական, այլ ոչ թե մարդածին գործոններով
3. Մարդածին ազդեցությամբ պայմանավորված կլիմայական փոփոխությունների գնահատականն այսօր, ամենից հաճախ, կատարվում է ընդհանուր շրջանառության մոդելների օգնությամբ, հիմնվելով նմանակության սկզբունքի և էմպիրկավիճակագրական մեթոդների վրա: Գլոբալ կլիման պայմանավորող ֆիզիկական պրոցեսների մոդելավորման առավել վստահելի գործիք են հանդիսանում մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառության եռաչափ թվային մոդելները:

[Հարությունյան Լիլիթ]

Վերջին ժամանակներում “մթնոլորտ - օվկիանոս” համատեղ կլիմայական մոդելների կառուցումը թույլ է տալիս ավելի լայն սպեկտրով ուսումնասիրել և գնահատել ապագայի կլիման: Այսպիսի մոդելները ներառում են Երկրի կլիմայական համակարգի ֆիզիկական պրոցեսների լայն բազմություն, մթնոլորտի, օվկիանոսի և Երկրի մակերևույթի փոխազդեցության մաթեմատիկական բնութագիր և թույլ են տալիս գնահատել մթնոլորտում ջերմոցային գազերի կոնցենտրացիայի աճի ազդեցությունը:

[Հարությունյան Լիլիթ]

Ջերմոցային գազերի և աէրոզոլների ապագա արտանետումների վերաբերյալ, ԿՓՓՄԽ-ը մշակել է սցենարների շարք` հիմք ընդունելով 1990- 2100 թթ. ժամանակահատվածում բնակչության և տնտեսության աճի, հողօգտագործման, տեխնոլոգիական փոփոխությունների, էներգիայի և վառելիքի վերաբերյալ ենթադրությունները: Այս սցենարների համաձայն` 2100թ. Դրությամբ, ածխածնի երկօքսիդի արտանետումները կգտնվեն 6 Գտ/տարի, ինչը մոտավորապես հավասար է այժմյան ցուցանիշին, մինչև 36Գտ/տարի տիրույթում: Ընդ որում` ԿՓՓՄԽ տիրույթի ստորին թիվը ենթադրում է մինչև 2100թ. բնակչության և տնտեսության աճի ցածր տեմպեր:
Ենթադրվում է, որ մեթանի արտանետումները գտնվելու են 540 – 1170 Գտ/տարի տիրույթում: Հարկ է նշել, որ 1990թ. մեթանի արտանետումները կազմում էին 500 Գտ/տարի: Ազոտի ենթօքսիդի արտանետումները սպասվում են 14-19 Գտ/տարի միջակայքով, մինչդեռ` նույն ցուցանիշը 1990թ. կազմել է 19 Գտ/տարի: Բոլոր դեպքերում, ջերմոցային գազերի մթնոլորտային կոնցենտրացիաները և գումարային ճառագայթային ազդեցությունը շարունակում են աճել` 1990 – 2100 թթ. ժամանակահատվածի մոդելավորման ողջ ընթացքում: 1990թ. նկատմամբ 2100թ. գլոբալ մերձերկրյա միջին ջերմաստիճանի աճը կանխատեսվում է 2 OC

[Հարությունյան Լիլիթ]

ԿՓՓՄԽ նվազագույն արտանետումների սցենարի և կլիմայի զգայունության «ցածր» արժեքի համատեղման, և աէրոզոլների կոնցենտարացիայի վրա ապագա փոփոխությունների ազդեցությունը հաշվի առնելու դեպքում, մինչև 2100թ. կանխատեսվող ջերմաստիճանի աճը կազմում է 1 OC:
Համապատասխան կանխատեսումը ԿՓՓՄԽ առավելագույն արտանետումների սցենարի և զգայունության “բարձր” արժեքի դեպքում կազմում է մոտ 3.5OC: Հարկ է շեշտել, որ բոլոր սցենարներում տաքացման միջին տեմպերը, հավանաբար, կլինեն ավելի բարձր` քան մինչ այժմ դիտված տեմպերից յուրաքանչյուրը: Օդի ջերմաստիճանի ռեգիոնալ փոփոխությունները կարող են զգալիորեն տարբերվել գլոբալ միջին ջերմաստիճանի փոփոխությունից: Օվկիանոսների ջերմային իներցիայի հետևանքով, մինչև 2100թ. հավասարակշռված վիճակի, ջերմաստիճանի վերջնական փոփոխության միայն 50- 90%-ը կհասցնի իրականանալ, և նույնիսկ ջերմոցային գազերի կոնցենտրացիաների կայունացման պարագայում, ջերմաստիճանը շարունակելու է աճել: Բացի ԿՓՓՄԽ վերը շարադրված սցենարներից, գոյություն ունեն մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառության (ՄԸՇ) վրա հիմնված` գլոբալ կլիմայի փոփոխության նաև այլ մոդելներ: Այսպիսով, չնայած զգալի անորոշությունների, կլիմայական մոդելները բավականին հաջողությամբ օգտագործվում են ապագա գլոբալ և առանձին ռեգիոնների կլիմաների բնութագրման համար:

[Հարությունյան Լիլիթ]

Հարգելիներս ձեզ եմ ներկայացնում օգտագործված հապավումների ցանկը

ԳԷՖ Գլոբալ էկոլոգիական ֆոնդ
ԿԿ Կողմերի կոնֆերանս
ԿՓՇԿ Կլիմայի փոփոխության շրջանակային կոնվենցիա
ԿՓՓՄԽ Կլիմայի փոփոխության փորձագետների միջկառավարական խումբ
ՀԹԳ Հիդրոթերմիկ գործակից
ՀԻՆ Համատեղ իրականացման նախագծեր
ՀԿԾ Համաշխարհային կլիմայական ծրագիր
ՀՀ Հայաստանի Հանրապետություն
ՀՆԱ Համախառն ներքին արդյունք
ՀՕԿ Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպություն
ՀՖԱ Հիդրոֆտորածխածիններ
ՄԱԿ1 Միավորված ազգերի կազմակերպություն
ՄԱԿ2 Մթնոլորտի ազդեցության կենտրոններ
ՄԶՄ Մաքուր զարգացման մեխանիզմ
ՄԸՇ Մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառություն
ՅՈՒՆԵՊ ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի ծրագիր
ՅՈՒՆԵՍԿՈ ՄԱԿ-ի կրթության, գիտության և մշակույթի կազմակերպություն
ՊՖԱ Պերֆտորածխածիններ
ՋԳ Ջրային գոլորշիններ
ՏԶՀԿ Տնտեսական զարգացման և համագործակցության կազմակերպություն
ՔՖԱ Քլորֆտորածխածիններ:

[Հարությունյան Լիլիթ]

Հարգելի մասնակիցներ Ձեզ եմ ներկայացնում թեմային վերաբերող սալիկահանդես, որը ներկայացվել է նաև պաշարների շտեմարանում: Այն օգտագործվել է նաև դասապրոցեսի ընթացքում:

https://lib.armedu.am/resource/27739

[Լիլիթ Հակոբջանյան]

Ժամանակակից աշխարհում համամոլորակային հիմնախնդիրների առաջացման համար կան օբյեկտիվ նախադրյալներ: Դրանք այն հիմնախնդիրներն են, որոնք առնչվում են ամբողջ մարդկության կենսական շահերին:Պատահական չէ,որ արդի դարաշրջանի համար հաճախ օգտագործվում է<<համամոլորակային հիմնախնդիրների դարաշրջան>> արտահայտությունը:
Համամոլորակային են այն հիմնախնդիրները, որոնք ընդգրկում են ողջ երկրագունդը և մարդկությունը, սպառնում նրանց ներկային ու ապագային: Դրանց լուծման համար պահանջվում է բոլոր ժողովուրդների ու երկրների գործողությունների միասնությունը:
Իրենց բնույթով համամոլորակային հիմնախնդիրները տարբեր են, սակայն բոլորը համակված են մարդկության աշխարհագրական միասնության և կենսակայունության գաղափարով: Մարդկության համար առավել հրատապ խնդիրներից անդրադառնանք կլիմայի գլոբալ փոփոխությունների համամոլորակային հիմնախնդրին:
Կլիմայական պայմանները անմիջական ազդեցություն ունեն Երկրի կենսոլորտի էվոլյուցիայի վրա: Կլիման հանդիսանում է ցանկացած էկոհամակարգի երկու հիմնական անկենդան բաղադրիչներից մեկը, որն ընդունված է անվանել կլիմատոպ:
Հարգելի կոլեգաներ եկեք քննարկենք այս թեման:Կիսվեք Ձեր կարծիքներով, խորհուրդներով և փորձով:

Համամոլորակային հիմնախնդիրներ կամ Գլոբալ խնդիրներ՝ արդիականության համամարդկային խնդիրներ, որոնք շոշափում են ներկա և ապագա սերունդների կենսական շահերը, և որոնց լուծումը պահանջում է բազմաթիվ պետությունների համատեղ ջանքերը։

Այդ խնդիրներից կարևորներն են մեր մոլորակի բնակ*չության ժողովրդագրական իրավիճա*կի կտրուկ փոփոխությունը, շրջակա միջավայրի աղտոտումը, միջազգային ահաբեկչության ու թմրամոլության լայն տարածումը։ Մեր օրերում դրանց ավելացավ նաև 2008 թվականից սկսված հա*մաշխարհային ֆինանսատնտեսական խոր ճգնաժամը։ Այդպիսի խնդիրներն անվանում են գլոբալ հիմնախնդիրներ։

Նրանց լուծումը հնարավոր է միայն բոլոր երկրների (ինչպես զարգացած և հարուստ, այնպես էլ թույլ զարգացած և աղքատ) համատեղ և նպատակասլաց ջանքերի շնորհիվ։

Գլոբալ խնդիրների օրինաչափ արդյունք են հիմնականում գիտատեխնիկական և տնտեսական առաջընթացի շեշտակի արագացման, մարդու վերափոխիչ գործունեության ընդլայնման և որակական փոփոխության, սոցիալական հակասությունների խորացման։ Գլոբալ խնդիրների կարևորության համընդհանուր գիտակցումը ենթադրում է համապատասխան փիլիսոփայական իմաստավորում, մասնավորապես մարդկության միասնության, մարդու պատասխանատվության, բնության հետ հասարակության ներդաշնակության անհրաժեշտության ըմբռնում։
Այդպիսի խնդիրներից են՝

միջազգային խաղաղության հաստատումը,շրջապատող միջավայրի պահպանումը,երկրագնդի բնակչությունը սննդամթերքով ապահովելը,Համաշխարհային օվկիանոսի և տիեզերական տարածության յուրացումը,հումքի և էներգետիկական պաշարների ապահովումը։

[Հարությունյան Լիլիթ]

Առոջապահության համաշխարհային կազմակերպության անցկացրած ուսումնասիրությունների գնահատականներն ավելի մտահոգիչ են բնակչության կյանքի և գործունեության առումով և նշում են ժողովրդագրական մի շարք խնդիրների առաջացումը:
Ըստ հաշվարկված տվյալների՝ երկրագնդի անապատային գոտու մեծացումն անխուսափելի է: Խմելու ջրի պաշարաների նվազումը՝ նույնպես: Վերջինս կարող է հանգնեցնել բազմաթիվ համաճարակների տարածմանը: Ջերմաստիճանային կտրուկ տատանումները բացասական կազդեն միլիոնավոր մարդկանց առողջության վրա: Հատկապես սիրտ-անոթային հիվանդությունների սրում է դիտվում, իսկ մահացության թիվը կարող է կրկնապատվել, անգամ եռապատկվել: Արտադրության հետևանքով ռեսուրսների անարդյունավետ օգտագործումը, շրջակա միջավայրի աղտոտումը կհանգեցնեն հողի, ջրի աղտոտմանն ու անպիտան դառնալուն: