Ե՛Ս ԵՄ ՀԻՄԱ ՄԻ ՊՈԵՏ ԵՎ ԻՄ ԱՆՈՒՆԸ՝ ՉԱՐԵՆՑ

[Անահիտ Բարխուդարյան]

Մի օր ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանն անցնելիս է լինում Գառնի տանող ճանապարհով։ Նա ավտոմեքենայից նկատում է, որ Ողջաբերդ գյուղի բլրակի մոտից հրաշալի տեսարան է բացվում դեպի Արարատ լեռը։ Ճարտարապետն իջնում է ավտոմեքենայից, բարձրանում բլուրը և որոշում այդ տեղում կամար կառուցել:
Արարատի կամար անունը կրող հուշակոթողը կանգնեցվել է 1957 թվականին ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի կողմից։ Այստեղից բիբլիական լեռը՝ Արարատը, տեսանելի է օրվա բոլոր ժամերին։ Կամարի երկայնքով փորագրված են հայ մեծանուն բանաստեղծ Եղիշե Չարենցի տողերը «Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծությունից.
Աշխարհ անցիր, Արարատի նման ճերմակ գագաթ չկա,
Ինչպես անհաս փառքի ճամփա, ես իմ Մասիս սարն եմ սիրում։
Այս պատճառով հուշակոթողը ժողովրդին ավելի հայտնի է «Չարենցի կամար» անվանումով։

[ATTACH=CONFIG]7647[/ATTACH]

Շնորհակալություն , Նաիրա ջան։ Ես էլ ներկայացնեմ կամարի հորինվածքը․

Դեպի բլրի գագաթը, ուր տեղադրված է տաճարը, տանում են մի քանի թռիչքով աստիճաններ, որոնք հաղթահարելով միայն օրվա բոլոր ժամերին դիտողի
հայացքի առաջ «աճում» է Արարատ լեռը, ամբողջությամբ ներգծված կամարների բացվածքի մեջ:
Իսրայելյանին հատուկ կառույցների բնության հետ զուգորդելը, ներդաշնակելը և փոխլրացնելը, այն է՝ օրգանական ճարտարապետական մոտեցումը,
այս ճարտարապետական փոքր ձևի մեջ արտահայտված է առավել ընդգծված և ցայտուն:
Իսրայելյանը օգտագործել է «կինեմատոգրաֆիական» հնարք․ դիտողի դեպի կամարը բարձրանալուն զուգահեռ՝ տարբեր դիտման կետերից բացելով հորինվածքային տարբեր կերպարներ:
Կառույցին նայելիս թվում է, թե կամարը առաջացել է հենց բլրի հետ, որպես մի հարթակ Արարատ լեռանը նայելու և նրա վեհությունը ամբողջապես գնահատելու համար:
Իսրայելյանին հաջողվել է ահռելի լեռը ամփոփել փոքրամասշտաբ շինության մեջ:

charenc arch1.jpgՀուշարձան_«Չար&#138.jpg

[star1]

Չարենցը հասուն տարիքի բանաստեղծ է: Միայն բարձր գիտակցությունը կարող է նրան դարձնել ճանաչելի:Չարենցն արտակարգ բարդ երևույթ է թե՛ լեզվով, թե՛ նյութով և թե՛ իր գեղագիտությամբ: Չարենցն իր կյանքը վերածեց լեգենդի, դարձավ առեղծված իր ժամանակակիցների և հետնորդների համար:

[Անահիտ Բարխուդարյան]

ՀԵՏԱՔՐՔԻՐ ԴԵՊՔԵՐ ՉԱՐԵՆՑԻ ԿՅԱՆՔԻՑ

Հրատարակչության բաժնի վարիչ Եղիշե Չարենցի աշխատասենյակ է մտնում մի գրող, թղթապանակը ձեռքին և կատակել ցանկանալով՝ ասում է.
– Մի՛ վախեցեք, մեջը ձեռագրեր չկան:
– Բա ինչո՞ւ ես պտտեցնում այդ դատարկ թղթապանակը,-հարցնում է Չարենցը:
– Պտտեցնում եմ, որովհետև մեջը լիքը հանճարեղ մտքեր կան,- շարունակում է կատակել գրողը:
– Հանճարեղ մտքերը հանճարեղ գլուխներում են լինում,ոչ թե դատարկ թղթապանակներում,- պատասխանում է բանաստեղծը:

Մի անգամ Չարենցը համալսարանում ուսանողներին պատմում էր իր տպավորությունները Եվրոպա կատարած ճանապարհորդություններից:
Ուսանողները բազմաթիվ ու բազմատեսակ հարցեր էին տալիս պոետին, և նա պատասխանում էր ոգևորված ու մանրամասն:
Դահլիճի վերջում նստած էր մի նիհար, հիվանդ տղա: Գունատ էր տղան, արտահայտիչ, մեծ-մեծ աչքեր ուներ, հուզված դեմք ու բարձրահասակ էր:
Տղան կանգնեց ու դիմեց Չարենցին.
– Ասացե՛ք, խնդրե՛մ, պոե՛տ, ո՞ր փողոցն էր ամենալավը Ձեր տեսած փողոցներից ու ո՞ր քաղաքում էր այն:
Չարենցն ուշի-ուշով նայեց պատանու աչքերին, մի պահ լռեց ու կարծես ծածուկ, կարծես շշուկով ասաց.
– Ամենալավ փողոցը Երևանի Նայիբի քուչան է…
Դահլիճը լցվեց շշուկով. բանաստեղծն անհավատալի բան ասաց: Նայիբի քուչան մի նեղ փողոց էր՝ ծուռումուռ, անլույս, անգույն, ամայի ու անմարդաբնակ:
– Որովհետև այնտեղ է ապրում իմ սիրելի կինը,- շարունակեց Չարենցը:
Դահլիճը թնդաց ծափերից…

[Անահիտ Բարխուդարյան]

Ամեն տեսակ երգ երգեցի — ամենից լավ տաղն է էլի,
Սայաթ-Նովի դրախտային, անմահական խա՛ղն է էլի։

Ինչքան էլ լեն դուքաններում ռանգ-ռանգ մրգեր ըլին շարած
Անմահական մրգերի տեղ — շահնշահի բաղն է էլի։

Բախչի միջի, ծաղիկները ինչքան էլ լավ ջրով անես՝
Ծաղիկների ջուրը ուզած— առավոտվա շաղն է էլի։

Գնա՛ կուզես Ֆռանգստան, ամենամեծ քուչեքը տես՝
Սրտիդ ուզած տեղը միակ — սիրեկանի թաղն է էլի։

Վա՜յ քեզ, Չարենց, լա՛վ իմացի, ականջ արա սիրեկանին՝
Ամեն բանից լավ ու անուշ սիրեկանի դաղն է էլի։

[Անահիտ Բարխուդարյան]

ՀԵՏԱՔՐՔԻՐ ԴԵՊՔԵՐ ՉԱՐԵՆՑԻ ԿՅԱՆՔԻՑ


Պատմում է Ավ.Իսահակյանը, թե ինչպես է առաջին անգամ հանդիպել Չարենցի հետ.

Չարենցին ծանոթացա, երբ նա 1925 թվականին իր արտասահմանյան ուղևորությունների ժամանակ Վենետիկ էր եկել, իսկ հանդիպել եմ նրան առաջին անգամ 1907 կամ 1908 թվերին Ղարսում:
Իջել էի հյուրանոցներից մեկում, որի առաջին հարկում մի պարսկահայ՝ Աբգար անունով, գորգի խանութ ուներ, /ի դեպ, դա Չարենցի հայրն էր/: Մի օր կանգնել էի գորգավաճառի խանութի
դռան առաջ, մեկ էլ դեմս ելավ մի վտիտ, կարճահասակ պատանի՝ սուր ու ծուռ քթով: Ոտքերը չռած՝կանգնեց դիմացս և ճնշող հայացքով, առանց աչք թարթելու՝ սկսեց նայել ինձ,
ձեռքին էլ մի գիրք կար՝ փոքր ֆորմատով: Մի երկու անգամ շուռումուռ եկա՝ ազատվելու համար այդ պատանու խուզարկու հայացքից, բայց տեսա, որ հնար չկա, նա աչքերը չի կտրում երեսիցս,
մոտեցա և մի ապտակ տվի: Տղան այլևս չմնաց, թողեց ու հեռացավ: Անցավ ժամանակ:
Արտասահմանում գտնվածս միջոցին՝ մի օր, Վենետիկից ոչ հեռու գտնվող Պադուա կոչված վայրն էի գնացել, այդտեղ մի հայ բժիշկ պետք է վիրահատեր որդուս նշագեղձերը:
Նույն օրը՝ ուշ երեկոյան, Վենետիկ վերադարձա, հյուրասենյակումս հանդիպեցի մի երիտասարդի՝ բավական ազատ ձևով բազկաթոռին նստած, ոտքը ոտքին դրած, ծխախոտը բերանին՝ ինձ սպասելիս:
Առաջին տպավորությունս վանիչ էր: Ինձ տեսնելուն պես երիտասարդը տեղից վեր ցատկեց և «Չարենցն եմ» ասելով՝ ներկայացավ ինձ:

Եղիշեի պոեզիային լավ ծանոթ էի, ուստի անունն իմանալով՝ վրա պրծա և ճակատը համբուրեցի: Չարենցը ինձ հիշեցրեց 1908 թվականին իրեն հասցրածս ապտակի մասին և ավելացրեց,
որ այն ժամանակ ձեռքում եղած գիրքը «Երգեր ու վերքերն» է եղել, որը կարդացած լինելով՝ ուզեցել է տեսնել ինձ: Ասաց նաև, որ կարծելով, թե բանաստեղծը արտասովոր մարդ պետք է լինի,
ակնապիշ նայել է ինձ: «Բանաստեղծին սրբացած մարդ կարծելու պահին, երբ ապտակդ կերա, - ավելացրեց Չարենցը, - ամեն ինչ իրար խառնվեց, թողի ու հեռացա»:
Արարքս այլ կերպ բացատրել չկարողանալով՝ ժպտացի և ասի.

- Եղի´շ ջան, ընդունի՛ր այդ ապտակս որպես «ուստա սիլլասի»:

[Անահիտ Բարխուդարյան]

Ի՞նչ ես ցանկացել դու , օ, ինչ ես ուզել,
Որ լոկ հավաքել ես մորմոքի հույզեր․․․

Ա՜խ,կամեցել ես երգով լոկ շնչել, —
Երգի խնդություն ես դու լոկ անրջել․․․

Բայց , ա՜խ, քրքջացել է կյանքը երեսիդ, —
Եվ երգը տվել է քեզ թույն միայն , սիրտ


***

Օ, անհանգիստ իմ սիրտ ու անկարող,
Այլևս ինչ մնաց քեզ խնդրելու կյանքից, —
Ա՜խ, խոնջենքի՜ միայն անեզրական կարոտ, —
Խաղաղություն անխոհ, — մահվան հանգիստ․․․

1936

[Անահիտ Բարխուդարյան]

Իմ օրերում ես ցանկացա լինել վսեմ եւ ինքնուրույն,
Իմ օրերում ես ցանկացա կյանքս զոհել դրա սիրուն:

Իմ օրերում դժվար էր շատ լինել հաստատ ու մնայուն,-
Իմ օրերում պատմությունն էր յուրաքանչյուր բառիս նայում:

Իմ օրերում երգը միայն նրանո'վ էր մեծ ու անգին,-
Որ բորբոքում, հուր էր տալիս դեռ չկոփված, չեկած կյանքին:

Իմ օրերում շա՜տ էր դժվար երգը՝ կյանքի համար երգած.-
Յուրաքանչյուր բառը - կամ մի թռի՛չք էր վեհ, կամ մութ արկած:

Բայց օրերում իմ հուրհուրան աշխա՛րհ էր նոր ծնվում հնից,-
Եվ մե՜ծ եմ ես, քանզի ինձ մեծ երթ էր նշված Պատմությունից...

Իմ օրերի երգը եթե իմ տողերից հիմա լսես -
Ուրեմն ես մե՜ծ եմ ու խոր, երգի՛ց էլ իմ՝ խոր ու վսեմ...

Եվ եթե ես ունեմ մի բան, որով կարող եմ պարծենալ -
Իմ օրերի շափաղն է այդ, իմ օրերի ձայնը անահ...

Ողջո՜ւյն, ուրեմն, օրերիս, իմ օրերի անհո՜ւն շնչին,-
Եվ օրերիս հանդեպ այդ մեծ - թող երգս ձեզ թվա չնչին...

Բայց եթե կա երգում իմ գեթ շեշտ կամ մի բառ իմ օրերից -
Ես կմնամ հա՛ր ու հավետ, ես կարթնանամ մահից նորից...

Մե՜ծ եմ եւ վեհ իմ օրերով - ես այդ գիտեմ - հուր-- հավիտյան,
Ողջո՜ւյն, իմ ե՛րգ, իմ խնդությո՛ւն, իմ օրերի անհուն մատյան...


1934.III.2. Երևան

[Անահիտ Բարխուդարյան]

9. VII .1936

․․․ Կարծես թե միայն իննից հուլիսի,
Այդ քստմնելի օրվանից է , որ
Իմ գրած ամեն մի ոտանավոր
Իր նյութի, իր ողջ իմաստի մասին,
Իբրև դրվատող կամ նշավակող,
Կարդալուց առաջ անբառ ավետող
Մի չոր թվական սկսեց կրել․․․
Եվ վերնագրերն այդ անբառ , անանուն
Դարձան մահվան պես ահեղ ու անհուն։

1937թ․ հուլիսի 26-ին տրվեց Չարենցին ձերբակալելու հրահանգը։ Արդեն գնդակահարվել են նրա ընկերներից մի քանիսը,
այդ թվում Բակունցը , իսկ Մահարին, Թոթովենցը և ուրիշներ սպասում էին իրենց դատավճռին։

[Անահիտ Բարխուդարյան]

Երևանի բանտի անմարդկային պայմաններում Չարենցն ապրում էր իր կյանքի արյունալիճ կեսօրվա վերջին պահերը։
Պահպանելով իրեն հատուկ ոգու կորովը՝ նամակներ էր գրում կնոջը և խորհուրդ տալիս․
<< Ամուր եղի՛ր , հարազատս, — եթե նույնիսկ փողոց գցեն։ Չէ՞ որ միայն մենք չենք տառապում , այլ շատ - շատերը, նույնպիսի մարդիկ, ինչպես մենք ենք։
Միայն աշխատիր պահել քեզ ու երեխաներին, - ես քեզանից պահանջում եմ միայն դա։
Թող աստված քեզ պահապան լինի -չէ՞ որ մենք, հարազա՛տս, ոչ ոք չունենք>>։

Կարճ ժամանակ անց ձերբակալվում է նաև Իզաբելլան՝ որբության մատնելով երկու անչափահաս երեխաներին։

[star1]

Երևանի բանտի անմարդկային պայմաններում Չարենցն ապրում էր իր կյանքի արյունալիճ կեսօրվա վերջին պահերը։
Պահպանելով իրեն հատուկ ոգու կորովը՝ նամակներ էր գրում կնոջը և խորհուրդ տալիս․
<< Ամուր եղի՛ր , հարազատս, — եթե նույնիսկ փողոց գցեն։ Չէ՞ որ միայն մենք չենք տառապում , այլ շատ - շատերը, նույնպիսի մարդիկ, ինչպես մենք ենք։
Միայն աշխատիր պահել քեզ ու երեխաներին, - ես քեզանից պահանջում եմ միայն դա։
Թող աստված քեզ պահապան լինի -չէ՞ որ մենք, հարազա՛տս, ոչ ոք չունենք>>։

Կարճ ժամանակ անց ձերբակալվում է նաև Իզաբելլան՝ որբության մատնելով երկու անչափահաս երեխաներին։

Իզաբելլային մեղադրանք են ներկայացնում ըստ 69-րդ հոդվածի, որ նշանակում է, թե ժողովրդի թշնամի ամուսնուն չի մատնել(մինչդեռ իբրև խորհրդային քաղաքացի՝ պարտավոր էր մատնել),և 1938թ. հուլիսի 15-ին ՝ որպես սոցիալապես վտանգավոր տարր, 5 տարով աքսորում են Ղազախստան՝ Կարագանդայի մարզի Եգենզի Բուլախ գյուղ:

[Անահիտ Բարխուդարյան]

Ռ․ Ղազարյանը իր հուշերում գրում է , որ մի անգամ , երբ կինը լվացել է Չարենցի՝ բանտից բերված շապիկը ,
նրա վրա կարդացել են քիմիական մատիտով գրած բանաստեղծի <<երկտողը>>․
<< Իզաբե՛լլա, լավ նայիր երեխաներին, փրկի՛ր ձեռագրերս և այդ հարցով դիմի՛ր միայն ու միայն Ռեգինային և վստահի՛ր նրան>>։

[Անահիտ Բարխուդարյան]

[QUOTE=Մարգարյան Նաիրա;56219]ԿՈՒԶԵՄ ՀԻՄԻ ՓՉԵ ԶՈՒՌՆԵՆ

Կուզեմ հիմի փչե զուռնեն — հարբած ըլիմ մինչև էգուց.
Ամեն մարդու ընկեր ըլիմ — ու բաց ըլիմ մինչև էգուց։

Ֆայտոն նստած՝ անցնեմ քուչով, պատուհանից վրես նայես՝
Էշխդ անքուն սիրտս ընկնի — ու լաց ըլիմ մինչև էգուց։

Խելքս քամուն, հովին տված՝ երթամ ընկնեմ դուքան ու բաղ՝
ընկերների սուփրին[1] գինի ու հաց ըլիմ մինչև էգուց։

Երթամ — ուրիշ գոզալների գիրկը դնեմ գլուխս տաք՝
Քո էդ անուշ, ազիզ տեսքով հարբած ըլիմ մինչև էգուց։

[Անահիտ Բարխուդարյան]

ԿՈՒԶԵՄ ՀԻՄԻ ՓՉԵ ԶՈՒՌՆԵՆ

Կուզեմ հիմի փչե զուռնեն — հարբած ըլիմ մինչև էգուց.
Ամեն մարդու ընկեր ըլիմ — ու բաց ըլիմ մինչև էգուց։

Ֆայտոն նստած՝ անցնեմ քուչով, պատուհանից վրես նայես՝
Էշխդ անքուն սիրտս ընկնի — ու լաց ըլիմ մինչև էգուց։

Խելքս քամուն, հովին տված՝ երթամ ընկնեմ դուքան ու բաղ՝
ընկերների սուփրին[1] գինի ու հաց ըլիմ մինչև էգուց։

Երթամ — ուրիշ գոզալների գիրկը դնեմ գլուխս տաք՝
Քո էդ անուշ, ազիզ տեսքով հարբած ըլիմ մինչև էգուց։

ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ

[star1]

Ռ․ Ղազարյանը իր հուշերում գրում է , որ մի անգամ , երբ կինը լվացել է Չարենցի՝ բանտից բերված շապիկը ,
նրա վրա կարդացել են քիմիական մատիտով գրած բանաստեղծի <<երկտողը>>․
<< Իզաբե՛լլա, լավ նայիր երեխաներին, փրկի՛ր ձեռագրերս և այդ հարցով դիմի՛ր միայն ու միայն Ռեգինային և վստահի՛ր նրան>>։

1937, 27 նոյեմբեր- Առավոտյան ժամը 7-ին Եղիշե Չարենցը վախճանվում է Երևանի բանտի հիվանդանոցում:Դրան նախորդել էին ծանր հիվանդությունն ու օրեր շարունակ տևած անգիտակից վիճակը: Ըստ որոշ հուշագրերի՝ նրան դաժանորեն ծեծել են և հասցրել մահվան: Հաջորդ օրը կատարում են դիահերձում, ըստ որի՝ բազմաթիվ հիվանդությունները հասցրել էին «օրգանիզմի ընդհանուր հյուծման», ինչն էլ վերահաս մահվան պատճառ է դարձել: Սա բժշկական պաշտոնական ձևակերպումն է, իսկ ճշմարիտն այն է, որ Չարենցին մահվան հասցրեց ստալինյան մարդակործան վարչակարգը:

[Անահիտ Բարխուդարյան]

Ռ․ Ղազարյանը իր հուշերում գրում է , որ մի անգամ , երբ կինը լվացել է Չարենցի՝ բանտից բերված շապիկը ,
նրա վրա կարդացել են քիմիական մատիտով գրած բանաստեղծի <<երկտողը>>․
<< Իզաբե՛լլա, լավ նայիր երեխաներին, փրկի՛ր ձեռագրերս և այդ հարցով դիմի՛ր միայն ու միայն Ռեգինային և վստահի՛ր նրան>>։

Բանտում 1937 թ․ սեպտեմբերի 27-ի գիշերը թաշկինակի վրա գրել է նաև << Ավ․ Իսահակյանին >> բանաստեղծությունը
և հոկտեմբերի 6-ին գրած գրության հետ սպիտակեղենի կապոցի մեջ ուղարկել կնոջը։
<< Սիրելի՛ Ավետիք , - գրել է Չարենցը, - ներքևում երգում էին քո երգը, սիրտս լցվեց, և ես գրեցի հետևյալ բանաստեղծությունը․
ընդունի՛ր իբրև ձոն և ողջույն>>։

Որքան գնում – այնքան խոնարհ,
Այնքան անհուն և այնքան ջերմ
Ես խոնարհում եմ քո առջև
Ե´վ սեր, և´ սիրտ, և´ քնար:

Արդեն ցնորք է անհնար՝
Ունենալ երգ այնքան նայիվ,
Որ հմայե երեխային
Եվ ծերունու սրտում մնա:

Սիրտդ կարող է վեհանալ,
Որ անսալով նրա սրտին՝
Երգ ես տվել ժողովրդին,
Որ իր երգով անմահանա:

Ա՜խ, կուզեի ես ունենալ
Գոնե մի երգ այնքան ջերմին,
Որ գրեի խուղիս որմին –
Եվ նա հավետ այնտեղ մնար:

Եվ սերունդներ այսպես գային,
Եվ կարդային խուղիս որմին
Սրտիս միակ երգը ջերմին,-
Եվ երգս այդ ես քեզ տայի:

1937.27.IX. բանտ, գիշեր

<< Այս է , սիրելի՛ Ավետիք։ Ոգով պայծառ եմ և առույգ, ընտանիքի հոգսն է միայն ինձ հոգեպես ընկճում և հոշոտում։
Այդ էլ թողնում եմ Աստծուն և հայ ժողովրդին։
1937թ․ 6․ X. , բանտ>>։