Հանելուկը որպես մտավոր զարգացման միջոց

[Ա. Գինոսյան]

Պանամա

Իրավացի եք հարգելի՝ Էմմա։

[Lianna Manukyan]

Խոսում է նա, լեզու չունի,
Շրջում է նա, ոտքեր չունի,
Բայց մտնում է ամեն մի տուն,
Ուրախ լուրեր բերում մարդուն:

[Էմմա Խաչատրյան]

Խոսում է նա, լեզու չունի,
Շրջում է նա, ոտքեր չունի,
Բայց մտնում է ամեն մի տուն,
Ուրախ լուրեր բերում մարդուն:

Նամակ

[Էմմա Խաչատրյան]

Հանելուկի ժանրի դրսևորումները Պարույր Սևակի պոեզիայում

Ժողովրդական բանարվեստի գանձարանում հանելուկը ամենամասսայական և ամենասիրված տեսակներից մեկն
է եղել,որը պայմանավորված էր նրա՝ թե՛ իբրև ժամանցի ու մրցության,թե՛ մտավարժության նպատակներով
կիրառությամբ: Բանահյուսության այլ տեսակների նման հանելուկն էլ է ներթափանցել գրականություն՝ ներկայացնելով
ոչ միայն որպես ինքնուրույն ժանր,այլև հանելուկաբնույթ խաղեր:
Միջնադարի բանաստեղծները,գրողներն ու գիտնականներն իրենց գործերում մեծ տեղ են հատկացրել հանելուկին:
Պ.Սևակն իր նախորդների գրական ավանդույթների շարունակողն էր ու նաև՝ «ավանդախախտը» (Թումանյանին
գնահատելիս սևակյան բնորոշումն է):Նրա ստեղծագործություններում հանելուկի 23 կիրառության ենք հանդիպում և
բոլորն էլ՝ չափածո խոսքում:Դրանք ոչ թե բանահյուսական նյութի գրական մշակումներ են,այլ այդ տեսակի տարաբնույթ
դրսևորումներ:Սևակյան հանելուկատիպ գործածությունները բխում էին բանաստեղծի՝ պոեզիայում նոր խոսք ասելու և
ապրածն ու զգացածը նորովի վերարտադրելու նպատակամղումից:Նման պարագաներում դրանք ո՛չ ժամանցի ու մրցության
նպատակ են հետապնդում և ո՛չ էլ մտավարժության:Պ. Սևակի ստեղծագործություններում հանելուկային կիրառությունները
դառնում են բանաստեղծի ներաշխարհը բացահայտելու յուրատեսակ միջոց և նպաստում անկեղծ ու մտերմիկ միջավայր
ստեղծելուն:
Բազմաշերտ հանելուկային կառույցի եզակի օրինակ է «Եվ ուրիշ ոչի՞նչ» բանաստեղծությունը:Առանց հարցման ու հարցադրման
երանգի, ընթերցողին է ներկայացվում հինգ «հանելուկ-առաջադրանք»՝ իրենց բանաստեղծական «պատասխան-լուծումներով».

Ձորից թռչելիս,
Ժայռից ցատկելիս,
Որպես կենդանի – շնչող արարած,
Նա խեղանդամվում
Ու տնքտնքոցով քարշ տալով ոտը ՝
Փոշի է հանում ճանապարհներին…
– Իսկ մենք պարզապես կոչում ենք… քամի՛.
Եվ ուրիշ ոչի՞նչ:

Նա էլ, մարդու պես,
Ունի ամոթի զգացումը նույն,
Դրա համար էլ
Հագուստ է գործում խոտից ու թփից,
Որպեսզի ծածկի իր մերկությունը…
-Մենք ընդամենը կոչում ենք… առո ՛ւ,
Եվ ուրիշ ոչի՜նչ:

Առասպելական հսկա մարջաններ,
Որ վզնոց դարձած ՝
Զուգում են վիզը պատըշգամբների,
Մի բան էլ էլ ավե՜լ –
Ունեն համ ու հոտ…
– Իսկ մենք կոչում ենք… պղպե ՛ղ կամ տաքդե՛ղ.
Եվ ուրիշ ոչի՜նչ:

Զուգված ավազի դեղին կապրոնով
Եվ անձեռագործ նեյլոնով կանաչ ՝
Հնչեցնում է նա իր ջինջ սոպրանոն…
– Իսկ մենք պարզապես կոչում ենք… աղբյո ՛ւր.
Եվ ուրիշ ոչի՜նչ:

Մի մե՜ծ երփներանգ յուղաներկ կտավ,
Որ ժամեր հետո փոխվում է հանկարծ
Սև ու միագույն խորանկարի…
- Իսկ մենք կոչում ենք լոկ… օ՛ր ու գիշե ՛ր.
Եվ ուրիշ ոչի՜նչ։

http://hpj.asj-oa.am/2396/1/2007-2_(162).pdf

[Էմմա Խաչատրյան]

Պատմության 9 ամենահետաքրքիր ու ինտրիգային հանելուկներն ու գլուխկոտրուկները

Դարեր շարունակ հանելուկները այս կամ այն կառուցվածքով գոյություն են ունեցել պատմության
մեջ:Դրանք կարող են հանգավորված տների կառուցվածք ունենալ կամ էլ մի քանի բառից բաղկացած
կարճ նախադասություններ լինեն:Այս հոդվածում առանձնացված են պատմության ամենահայտնի
սիրված ու դժվար հանելուկները:

Ջեստամբլինդիի հանելուկները,Սկանդինավիա
Նորվեգական սկանդինավյան առասպելաբանությունը աշխարհին տվել է հզոր Թորին,սակայն դրանից
բացի այն մեզ նաև բազմաթիվ հետաքրքիր հանելուկներ է տվել,հատկապես կարելի է նշել Օդին աստծու
հանելուկները:Լեգենդների համաձայն Ջեստամբլինդին քիչ էր մնում բանտարկվեր Հեյդրեկ արքայի կողմից,
եթե նա չկարողանար այնպիսի հանելուկներ ասել արքային,որոնք նա չէր կարողանա գուշակել:Իր կյանքի
համար վախենալով`նա աղոթեց Օդին աստծուն,ով նրա աղոթքները լսելով, Ջեստամբլինդի կերպարով
թագավորի մոտ է գնում ու մի շարք հանելուկներ ասում նրան,որոնք թագավորը հեշտությամբ կարողանում
է գուշակել:Այդ թվում նաև այս մեկը`
Չորսը կախված են,
Չորսը քայլում են,
Երկուսը ճանապարհ են ցույց տալիս,
Երկուսը շներից են պաշտպանվում,
Մեկ կախված այս ու այն կողմ է գնում ու
Միշտ կեղտոտ է:
Ի՞նչն է դա:

Ի վերջո Օդինին հաջողվում է այնպիսի հանելուկ ասել արքային` մի բան,որ միայն ինքը Օդինը գիտեր,
որ արքան չի կարողանում պատասխանել ու Ջեստամբլինդին փրկվում է:

Պատասխանը`կով:

http://realnews.am/2016/01/08/%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-9-%D5%A1%D5%B4%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D6%84%D6%80%D6%84%D5%AB%D6%80-%D5%B8%D6%82-%D5%AB%D5%B6%D5%BF%D6%80%D5%AB%D5%A3/

[Էմմա Խաչատրյան]

Նկար-հանելուկ

Խաղի նպատակն է`զարգացնել մտածողությունը և խոսքը:Խաղի ևնթացքը հետևյալն է` երեխաներից ընտրվում
է առաջին խաղացող, իսկ խաղավարը լինում է մեծահասակներից մեկը:Վերջինս մոտեցնում է մի տուփ,որի մեջ
պատկերված են տարբեր առարկայական նկարներ:Առաջին խաղացեղը մոտենում է և վերցնում նկարներից
մեկը:Ընդ որում,նկարը նա երեխաներից գաղտնի է պահում և փորձում է տարբեր կերպ բացատրել նկարի
առարկան:Այն երեխան,ով առաջինը կկարողանա գտնել ճիշտ պատասխանը,դառնում է հաջորդ բացատրողը:

[Էմմա Խաչատրյան]

Գտնենք ճիշտ խաղալիքը

Խաղի նպատակն է`զարգացնել երեխաների տրամաբանական հիշողությունը և մտածողությունը:Խաղի
ընթացքը հետևյալն է՝ երեխաներից յուրաքանչյուրը իր հետ բերում է իր խաղալիքներից մեկը:Ընտրվում
է խաղավար:Այնուհետև երեխաներից մեկը դուրս է գալիս սենյակից,իսկ մյուսները խաղավարի օգնությամբ
ընտրում են բերված խաղալիքներից մեկը և դրա հիման վրա կազմում են փոքրիկ պատմություն:Ապա ներս է
մտնում մյուս երեխան,որը կազմված պատմության հիման վրա փորձում է կռահել,թե շարված խաղալիքներից
որի մասին են երեխաները պատմում:

[Էմմա Խաչատրյան]

Լուծիր հանելուկներ

Խաղի նպատակն է՝ զարգացնել երեխաների խոսքը և մտածողությունը:Խաղի ընթացքը հետևյալն է.
երեխաների համար խաղավարը կարդում է հանելուկներ,իսկ նրանք պետք է հերթով գտնեն դրանց
պատասխանները:
Շնչում է ցողունով,
Սնվում արմատով
Ծնվելիս մեռնում է,
Մեռնելիս` ծնվում
/Բույս,սերմ/

[Lianna Manukyan]

Նամակ

Ճիշտ է,հարգելի Էմմա:

[Էմմա Խաչատրյան]

Ձեռքեր չունի,
Ներկեր չունի,
Դաշտն է ներկում
Հազար գույնի:

[Heghin]

Հանելուկը հայ բանահյուսության և գրականության հնագույն տեսակներից է։Գրականության մեջ մշակվել է
5-րդ դարից։Չափածո մեկ կամ մի քանի տողից կազմված սեղմ բանաձև է,մեծ մասամբ՝ հարց։ Խոր հնադարում
լայն կիրառություն է ունեցել իբրև մարդու մտավոր հասունությունը և հնարամտությունը փորձելու միջոց,իսկ
մեր ժամանակներում վերածվել է մանկական ժամանցի։

Հին ժամանակներում հանելուկները մեծ նշանակություն են ունեցել. պատանու հասունությունը ստուգում էին՝ նրան հանելուկներ առաջադրելով: Երբեմն նաև հարսնացուն ամուսնությունից առաջ իր փեսացուին էր ստուգում, հարցուփորձ անում հանելուկներով:
Հանելուկների հնագույն նմուշներ պահպանվել են Ռիգվեդայում, Աստվածաշնչում, գրավոր ու բանավոր այլ աղբյուրներում: Առասպելներում, ավանդապատումներում և հեքիաթներում հրեշները նույնպես հերոսներին ամենախրթին հանելուկներն էին առաջադրում: Ըստ հին հունական հանրահայտ առասպելի՝ Սֆինքսը՝ թևավոր առյուծի մարմնով և կնոջ գլխով հրեշը, հանելուկ էր առաջարկում անցորդներին, և, քանի որ ոչ ոք չէր կարողանում պատասխանել, բոլորին սպանում էր: Թեբեի արքա Էդիպոսին Սֆինքսն առաջադրում է հետևյալ հանելուկը. «Ո՞վ է, որ առավոտյան չորս ոտքի վրա է, կեսօրին՝ երկու, երեկոյան՝ երեք»: Էդիպոսը պատասխանում է. «Մարդն է՝ երեխա ժամանակ չորեքթաթ անող, երիտասարդ ժամանակ զույգ ոտքով քայլող, ծերացած ժամանակ ձեռնափայտով շարժվող»: Էդիպոսը, ճիշտ պատասխանելով հանելուկի հարցերին, հաղթում է Սֆինքսին:
Հայերը և արևելյան շատ ժողովուրդներ անցյալում ունեցել են հնամենի մի սովորույթ՝ աշուղները մրցում էին՝ միմյանց հանելուկներ առաջադրելով:
Հանելուկը շատ սիրված ու տարածված էր ժողովրդական խոսքում, որից էլ փոխանցվել է գեղարվեստական գրականություն: Հանելուկներ են գրել և՜ միջնադարի, և՜ նոր ժամանակների բազմաթիվ հեղինակներ:
Հայ մատենագրության մեջ հանելուկը հիշատակվում է VII դարից: Նշանավոր են Անանիա Շիրակացու և հատկապես XII դարի բանաստեղծ, երաժիշտ-երգահան Ներսես Շնորհալու՝ ամենաբազմազան առարկաների ու երևույթների ճանաչմանը նվիրված հարյուրավոր հանելուկներ: Մեր օրերում հանելուկներ են գրել մանկական գրողներ Մկրտիչ Կորյունը, Յուրի Սահակյանը, Սուրեն Մուրադյանը և ուրիշներ:

[Heghin]

Լուծիր հանելուկներ

Խաղի նպատակն է՝ զարգացնել երեխաների խոսքը և մտածողությունը:Խաղի ընթացքը հետևյալն է.
երեխաների համար խաղավարը կարդում է հանելուկներ,իսկ նրանք պետք է հերթով գտնեն դրանց
պատասխանները:
Շնչում է ցողունով,
Սնվում արմատով
Ծնվելիս մեռնում է,
Մեռնելիս` ծնվում
/Բույս,սերմ/

Ապակյա տարան դրված է սեղանին: Այն այնպես է դրված, որ մի մասը գտնվում է օդում, իսկ մյուսը՝ սեղանին: Ի՞նչ է դրված տարայի մեջ, եթե կես ժամ հետո այն ընկնի: Եվ ինչո՞ւ:
/ Պատասխան՝ սառույց/

[Heghin]

Ապակյա տարան դրված է սեղանին: Այն այնպես է դրված, որ մի մասը գտնվում է օդում, իսկ մյուսը՝ սեղանին: Ի՞նչ է դրված տարայի մեջ, եթե կես ժամ հետո այն ընկնի: Եվ ինչո՞ւ:
/ Պատասխան՝ սառույց/

Թռչուն անթև ու անփետուր,
Բայց շրջում է նա ամենուր,
Նրա համար սահման չկա
Ոչ գետ ու ծով, ոչ լեռ, բլուր:
(Միտք)

[Էմմա Խաչատրյան]

Թռչուն անթև ու անփետուր,
Բայց շրջում է նա ամենուր,
Նրա համար սահման չկա
Ոչ գետ ու ծով, ոչ լեռ, բլուր:
(Միտք)

Շնորհակալություն հարգելի՛ Հեղինե թեմայիս անդրադառնալու և հանելուկների համար։

[Էմմա Խաչատրյան]

Հին ժամանակներում հանելուկները մեծ նշանակություն են ունեցել. պատանու հասունությունը ստուգում էին՝ նրան հանելուկներ առաջադրելով: Երբեմն նաև հարսնացուն ամուսնությունից առաջ իր փեսացուին էր ստուգում, հարցուփորձ անում հանելուկներով:
Հանելուկների հնագույն նմուշներ պահպանվել են Ռիգվեդայում, Աստվածաշնչում, գրավոր ու բանավոր այլ աղբյուրներում: Առասպելներում, ավանդապատումներում և հեքիաթներում հրեշները նույնպես հերոսներին ամենախրթին հանելուկներն էին առաջադրում: Ըստ հին հունական հանրահայտ առասպելի՝ Սֆինքսը՝ թևավոր առյուծի մարմնով և կնոջ գլխով հրեշը, հանելուկ էր առաջարկում անցորդներին, և, քանի որ ոչ ոք չէր կարողանում պատասխանել, բոլորին սպանում էր: Թեբեի արքա Էդիպոսին Սֆինքսն առաջադրում է հետևյալ հանելուկը. «Ո՞վ է, որ առավոտյան չորս ոտքի վրա է, կեսօրին՝ երկու, երեկոյան՝ երեք»: Էդիպոսը պատասխանում է. «Մարդն է՝ երեխա ժամանակ չորեքթաթ անող, երիտասարդ ժամանակ զույգ ոտքով քայլող, ծերացած ժամանակ ձեռնափայտով շարժվող»: Էդիպոսը, ճիշտ պատասխանելով հանելուկի հարցերին, հաղթում է Սֆինքսին:
Հայերը և արևելյան շատ ժողովուրդներ անցյալում ունեցել են հնամենի մի սովորույթ՝ աշուղները մրցում էին՝ միմյանց հանելուկներ առաջադրելով:
Հանելուկը շատ սիրված ու տարածված էր ժողովրդական խոսքում, որից էլ փոխանցվել է գեղարվեստական գրականություն: Հանելուկներ են գրել և՜ միջնադարի, և՜ նոր ժամանակների բազմաթիվ հեղինակներ:
Հայ մատենագրության մեջ հանելուկը հիշատակվում է VII դարից: Նշանավոր են Անանիա Շիրակացու և հատկապես XII դարի բանաստեղծ, երաժիշտ-երգահան Ներսես Շնորհալու՝ ամենաբազմազան առարկաների ու երևույթների ճանաչմանը նվիրված հարյուրավոր հանելուկներ: Մեր օրերում հանելուկներ են գրել մանկական գրողներ Մկրտիչ Կորյունը, Յուրի Սահակյանը, Սուրեն Մուրադյանը և ուրիշներ:

Խնդրում եմ ուսումնասիրեք թեման,մի կրկնեք։Եթե չկա այդ հանելուկը կամ իր մասին նյութը,նոր դրեք։
Կա այս նյութը։