Հայտարարություն

Collapse
No announcement yet.

ԱՇԽԱՐՀԻՆ ՀԱՅՏՆԻ ՀԱՅՆ ՈՒ ՀԱՅԿԱԿԱՆԸ...

Collapse
X
 
  • Filter
  • Ժամանակ
  • Show
Clear All
նոր գրառումներ

  • Գոհար Միքայելի Գասպարյան
    Կենսագրություն
    Գոհար Գասպարյանը ծնվել է 1924 թվականին Կահիրեում, ուսանել է տեղի երաժշտական ակադեմիայում, սովորել է Է. Ֆելդմանի և Վ. Կարրոյի մոտ։ 1940 թվականից ելույթներ է ունեցել Կահիրեում։ 1948 թվականին հայրենադարձվել է։ 1949թվականից Հայաստանի օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի մեներգչուհի, հանդես է եկել 23 օպերաների գլխավոր դերերում, նրա երգացանկում տեղ են գտել ավելի քան 500 ստեղծագործություններ։ 1956 թվականից ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ էր, 1984 թվականից սոցիալիստական աշխատանքի հերոս, «Մեսրոպ Մաշտոց»շքանշանակիր։ 1964 թվականից դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում, 1973 թվականից՝ Երևանի կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր: Նրա բազմաթիվ աշակերտներ դարձել են համաշխարհային լավագույն բեմերի մեներգիչներ։ Նրա աշակերտն է եղել նաև ապագա ամուսինը՝ օպերային երգիչ, ռեժիսոր, դերասան Տիգրան Լևոնյանը: 1984 թվականին ընտրվել է Երևանի պատվավոր քաղաքացի: Նրան նաև անվանել են «Հայաստանի սոխակ»: Մահացել է 2007 թ. մայիսի 16-ին։
    Գոհար Գասպարյանն ուներ ձայնային լայն դիապազոն՝ փոքր օկտավայի սոլ հնչյունից մինչև երրորդ օկտավայի լյան, անբասիր տեխնիկա. նրա ձայնն առանձնանում էր ճկունությամբ, երանգների ճոխությամբ, անցումների թեթևությամբ։ Նրան հատուկ էր կատարվող ստեղծագործությունների գաղափարագեղարվեստական բովանդակության խոր դրսևորում և համոզիչ իմաստավորում։ Բելկանտո ոճի խոշորագույն վարպետներից է։

    Comment


    • Հարությունյան Լիլիթ-ի խոսքերից Նայել գրառումը
      Գոհար Միքայելի Գասպարյան
      Կենսագրություն
      Գոհար Գասպարյանը ծնվել է 1924 թվականին Կահիրեում, ուսանել է տեղի երաժշտական ակադեմիայում, սովորել է Է. Ֆելդմանի և Վ. Կարրոյի մոտ։ 1940 թվականից ելույթներ է ունեցել Կահիրեում։ 1948 թվականին հայրենադարձվել է։ 1949թվականից Հայաստանի օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի մեներգչուհի, հանդես է եկել 23 օպերաների գլխավոր դերերում, նրա երգացանկում տեղ են գտել ավելի քան 500 ստեղծագործություններ։ 1956 թվականից ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ էր, 1984 թվականից սոցիալիստական աշխատանքի հերոս, «Մեսրոպ Մաշտոց»շքանշանակիր։ 1964 թվականից դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում, 1973 թվականից՝ Երևանի կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր: Նրա բազմաթիվ աշակերտներ դարձել են համաշխարհային լավագույն բեմերի մեներգիչներ։ Նրա աշակերտն է եղել նաև ապագա ամուսինը՝ օպերային երգիչ, ռեժիսոր, դերասան Տիգրան Լևոնյանը: 1984 թվականին ընտրվել է Երևանի պատվավոր քաղաքացի: Նրան նաև անվանել են «Հայաստանի սոխակ»: Մահացել է 2007 թ. մայիսի 16-ին։
      Գոհար Գասպարյանն ուներ ձայնային լայն դիապազոն՝ փոքր օկտավայի սոլ հնչյունից մինչև երրորդ օկտավայի լյան, անբասիր տեխնիկա. նրա ձայնն առանձնանում էր ճկունությամբ, երանգների ճոխությամբ, անցումների թեթևությամբ։ Նրան հատուկ էր կատարվող ստեղծագործությունների գաղափարագեղարվեստական բովանդակության խոր դրսևորում և համոզիչ իմաստավորում։ Բելկանտո ոճի խոշորագույն վարպետներից է։
      Կարծիքներ Գոհար Գասպարյանի մաս
      • «Թռչունները Գոհար Գասպարյանին սովորեցրել են երգել, իսկ նա թռչուններին՝ ծլվլալ» (Ավետիք Իսահակյան)։
      • «Նման տիտաններ, ինչպիսին Գոհար Գասպարյանն է, ծնվում են հարյուր տարին մեկ: Համաշխարհային դասականների ամենաբարդ գործերը, որոնք, թվում է, թե անհնար է կատարել, գասպարյանական մեկնաբանությամբ նոր կյանք են ստանում: Գոհարը վոկալային աստղ է» (մեծանուն երգչուհի Զարուհի Դոլուխանյան)։
      • «Մինչև Գոհար Գասպարյանը մեր երկրում չգիտեին, թե ինչ է կոլորատուրային սոպրանոն» (ռուս անվանի երգչուհի Իրինա Արխիպովա)։
      • «Գոհար Գասպարյանի երգը արվեստի ժպիտն է, զարդարում է կյանքը: Մեծ երգչուհու անունը բոլոր հայերի մեջ մշտապես առաջացնում է մեծ հպարտության և հիացմունքի զգացողություն» (դիրիժոր Ալեքսանդր Մելիք-Փաշայան)։
      • «Երգում է Գոհար Գասպարյանը. 1950-ականներին և հետագայում այս խոսքերը շատ բան էին նշանակում և հասկանալի էին օպերային արվեստին ծանոթ խորհրդային ցանկացած մարդու» (ՀՀ-ում ՌԴ առաջին դեսպան Վլադիմիր Ստուպիշին

      Comment


      • Ֆիլմեր սիրում են բոլորը ՝ անկախ տարիքից, սեռից կամ նախասիրությունից: Շատերը ֆիլմեր դիտում են հաճույքի, մյուսները՝ լիցքաթափվելու, երրորդները՝ որպես ժամանցի տարբերակ, դե իսկ չորրորդ խմբի համար ֆիլմերն իրենց օրվա կարևոր մասն են կազմում:

        Հայաստանում այսօր մեծ սպառում ունեն ոչ թե հայկական, այլ օտար արտադրության ֆիլմերն ու սերիալները: Հայ երիտասարդները գերադասում են դիտել կորեական կամ թուրքական արտադրության ֆիլմեր, որոնք ըստ նրանց ավելի ռոմանտիկ, հետաքրքիր և ավելի դիտարժան են, քան հայկականները: Նրանք պնդում են, որ այսօր գրեթե բոլոր հայկական ֆիլմերում տիրապետում են ժարգոնային գռեհիկ խոսքը, անիմաստ սցենարը, անտաղանդ դերասանական խաղն ու կրիմինալը: Երիտասարդների խոսքով՝ կորեական կամ թուրքական ֆիլմերում չենք տեսնի այն վերոնշյալ թերությունները, որոնք կան հայկական ֆիլմերում:

        Տանտկինների համար էլ այսօր այլընտրանք են համարվում հնդկական ֆիմերն ու սերիալները: «Հնդկական ֆիլմեր հայերը միշտ էլ դիտել են ու սիրել: Այն ժամանակ, երբ երիտասարդ էինք, մեր ծնողներից միշտ գումար էինք խնդրում կինո գնալու համար, որովհետև այն ժամանակ ցույց էին տալիս հնդկական լավագույն ֆիլմերը,- հիշում է Լիդա տատն ու ժպտալով ավելացնում,- հիմա էլ հաճույքով սպասում եմ հնդկականիս ժամին»:

        «Հայ տղամարդիկ հայկական հեռուստատեսություն չեն դիտում, ուր մնաց հայկական ֆիլմեր: Նրանք նախընտում են ռուսական ալիքները,- նշում է քեռի Արամը,-Ռուսական ալիքներով սիրում եմ դիտել տարբեր դետեկտիվ ֆիլմեր, որոնք այսօր բացակայում են հայկական եթերներից: Բացի դրանից ռուսական հաղորդումներն ու թոք- շոուները շատ ավելի բարձր մակարդակի վրա են դրված, քան մեզ մոտ»,- ցավով փաստում է նա:

        «Լավ հայկական ֆիլմեր այսօր դժվար է գտնել,- պատմում է տիկին Ռոզան,- այն ժամանակվա մեր հայ ֆիլմերը շատ ավելի իմաստալից էին, և դերասաններն էլ շատ մեծ փորձ ու տաղանդ ունեին, թե չէ այսօր ի՞նչ է, ով արթնանում, դերասան է դառնում, դրա համար էլ մեր հայկական ֆիլմերի որակն այդքան ընկել է,- այսպես էր բողոքում նա և ավելացնում,- հիմա որտեղ նայում ես նույն անիմաստ բաներն են»:

        Փոքրիկ Կարենը ամենից շատ սիրում է ամանորյա ֆիլմերը: Նրա խոսքերով դրանք ամենաբարի ֆիլմերն են: «Հայերեն ամանորյա կինոներ չկան, որ նայեմ: Շատ կուզեի, որ մանկական հայերեն կինոներ շատ լինեին»:

        Comment


        • Ալենուշ Տերյան . Իրանի ֆիզիկայի առաջին կին պրոֆեսոր։ Առաջին արևային աստղադիտարանի հիմնադիրն է Իրանի աստղագիտության պատմության մեջ։ Հայտնի է որպես «Իրանի ժամանակակից աստղագիտության մայր»
          Ալենուշ Տերյանը ծնվել է 1920 թվականին, Թեհրանում։ Մայրը ուսանել էր Շվեյցարիայում և ֆրանսերենի ուսուցչուհի էր, իսկ հայրը Նոր Նոր Ջուղայի հայերից էր և գրող էր, կյանքի վերջին 20 տարիներին ծառայել է որպես Իրանի «Սեփահ բանկի» տնօրեն։ Ծնողները տիրապետել են հայերենին, պարսկերենին, և ֆրանսերենին։ Հայրը նաև Ֆիրդուսուբանաստեղծություններից հայերեն թարգմանությունների հեղինակ է, որոնք հրատարակվել են իր գրքում «Արիզադի Պոեզիայի Հավաքածո» (պարսկ.՝ ديوان اشعار آريزاد) անվամբ։
          1947 թվականի մայիսին Ալենուշը ավարտում է ուսումը Թեհրանի համալսարանի Գիտության ֆակուլտետում և նույն տարվա սեպտեմբերից աշխատանքի անցնում նույն ֆակուլտետի ֆիզիկայի լաբորատորիայում, իսկ մեկ տարի հետո նշանակվում լաբորատորիայի գործառությունների պետ։
          Տերյանը փորձում է համոզել իր դասախոս Մահմուդ Հեսաբիին, որ օգնի իրեն կրթաթոշակ ստանալ՝ Ֆրանսիայում ուսումը շարունակելու համար։ Սակայն կին լինելու պատճառով մերժվում է։ Չնայած դրան, հոր ֆինանսական օգնությամբ մեկնում է Փարիզ և Սորբոնի համալսարանի Մթնոլորտային ֆիզիկայի ֆակուլտետում շարունակում ուսումը։ 1956 թվականին ստանում է ասպիրանտուրայի աստիճան և Սորբոնում նրան դասախոսի պաշտոն է առաջարկվում։ Սակայն Իրանին ծառայելու համար որոշում է վերադառնալ և որպես դասախոս սկսում է թերմոդինամիկա դասավանդել Թեհրանի համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետում։
          1959 թ.-ին, Արևմտյան Գերմանիան թոշակ է տրամադրում Թեհրանի համալսարանին, արևային ֆիզիկայիաստղադիտարանում 4 ամիս սովորելու համար և Տերյանն է ընտրվում որպես թոշակի շահառու։ 1961 թ.-ի մարտին չորս ամսով մեկնում է Գերմանիա, ապա վերադառնում Իրան, և 1964 թվականի մայիսի 30-ին արժանանում պրոֆեսորի կոչման, և այդպիսով դառնում Իրանի առաջին կին պրոֆեսորը։
          1966 թվականի նոյեմբերի 20-ին ընտրվում է Թեհրանի համալսարանի Երկրաֆիզիկայի կոմիտեի անդամ, իսկ երեք տարի հետո նշանակվում Թեհրանի համալսարանի Երկրաֆիզիկայի հիմնարկի արևային ֆիզիկայի հետազոտությունների խմբի նախագահ և աշխատանքի անցնում արևային ֆիզիկայի աստղադիտարանում, որի հիմնադրման մեջ ինքը մեծ դեր էր կատարել։
          Տերյանը Իրանում աստղաֆիզիկա դասավանդող առաջին անձն էր։ 1979 թվականին պաշտոնաթողման դիմում է ներկայացրել և պաշտոնաթող եղել։ Նա կտակում բնակարանը նվիրել է Ջուղայի հայերին և այն ուսանողներին, որոնք հարմար բնակատեղի չունեն։ Կյանքի վերջը անց է կացրել Թեհրանի Թոհիդ ծերանոցում։

          Comment


          • Без названия.jpgՌԵՅՄՈՆԴ ՎԱՀԱՆ ԴԱՄԱԴՅԱՆ. ԳԻՏՆԱԿԱՆ ԵՎ ԳՅՈՒՏԱՐԱՐ
            Ռեյմոնդ Վահան Դամադյանը մեծանուն գյուտարար է, ներկայումս MRI (մագնիսա-ռեզոնանսային տոմոգրաֆ) անվամբ հայտնի մագնիսածրող սարքի ստեղծողը։
            Ծնվել է Նյու Յորքում եւ մեծացել Քուինզում։
            Դամադյանը համարվում է մագնիսա-ռեզոնանսային տոմոգրաֆի (ՄՌՏ) ստեղծողը։ Չնայած բժշկության մեջ հեղափոխական դեր ունեցած այս հայտնագործությանը՝ ՄՌՏ-ի ոլորտի զարգացման գործում մեծ ներդրում բերած գիտնականներին պարգեւատրելիս Դամադյանին անպատիվ կերպով մերժել են արժանացնել Նոբելյան մրցանակ: Այնուամենայնիվ, Դամադյանը պարգեւատրվել է ԱՄՆ Տեխնոլոգիայի ոլորտի պետական շքանշանով, ներառված է Ազգային գյուտարարների փառքի դիվանում եւ «ՄՌՏ տեսածրիչի հայտնագործության համար» ստացել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական համալսարանի Լեմելսոնի անվան մրցանակը, որը տրվում է գյուտարարներին։ Նրա առաջին սարքավորումը, որը կրում էր «Անսանձելի» ("Indomitable") անունը, պահպանվում է Վաշինգթոնի Սմիթսոնյան թանգարանում։Նա քիմիկոսներին եւ ֆիզիկոսներին օրգանիզմի ներսը դիտելու եւ հիվանդություններն ախտորոշելու նոր միջոց նվիրեց:
            Գիտնականի նշանավոր մտքերից
            -Նրանք ինձ խելագար էին համարում, երբ ես լսարանին ներկայացնում էի անմիտ թվացող այն գաղափարը, որ մարդուն կարելի է դնել մագնիսի մեջ։
            «Չլիներ Դամադյանի հայտնագործությունը, մենք չէինք իմանա, որ քաղցկեղի պես լրջագույն հիվանդությունները կարելի է հայտնաբերելլ ընդամենը մագնիսական սարքի միջոցով եւ որ հյուսվածքներում գեներացվող մագնիսական ռեզոնանսային ազդանշանը կարող է որակյալ եւ կիրառելի պատկերներ ստեղծել»,– փաստում են գիտնականները՝ ՄՌՏ ստեղծման պատմությունը ներկայացնելիս (Mattson, J. and Simon, M., The Pioneers of NMR and Magnetic Resonance in Medicine: The Story of MRI):

            Comment


            • ՀԱՅԸ մարդկային ցեղի ակունքն է և առնվազն 50.000 տարեկան է

              Համայն աշխարհին՝ թուրքին ու հրեային, ռուսին ու պարսիկին, վրացուն ու գերմանացուն, ֆրանսիացուն ու անգլիացուն, ամերիկացուն ու իտալացուն, արաբներին ու մյուս բոլորին.
              • Հայաստանը աստվածային արարչության վայրն է:
              • Հայը մարդկային ցեղի ակունքն է և առնվազն 50.000 տարեկան է:
              • Հայը մարդկային քաղաքակրթության ստեղծողն ու տարածողն է աշխարհում:
              • Հայը Արարիչ Աստծո առաքյալն է Երկիր մոլորակի վրա և գործում ու ապրում է նախախնամության ծրագրով:
              Այս կարգավիճակները Հայը կրել է բազում հազարավոր տարիներ և այսուհետ ևս շարունակելու է Աստծո նախախնամությամբ ծրագրածի իրականացումը: Բազում հազարամյակների ընթացքում Հայը չի փոխել ու չի փոխելու իր աստվածատուր ապրելակերպը: Սա թող իմանան նրանք, ովքեր փորձում են ճնշել Հային ու իրենց պիղծ ու կեղծ «արժեքները» պարտադրել: Դա երբե՛ք չի լինելու: Դուք Հայոց մեծ ազգին չե՞ք ճանաչում:
              Հայը շարունակելու է.
              • Իր մարմնի, հոգու ու մտքի ողջ զորությամբ պաշտպանել իր Հայրենիքը:
              • Իր մարմնի, հոգու ու մտքի ողջ զորությամբ պաշտել իր Աստծուն:
              • Իր մարմնի, հոգու ու մտքի ողջ զորությամբ սիրել ու խնամել իր ընտանիքը:
              Սրանք են մեր գոյության անխզելիության հիմքերը: Հայը եղել է, կա և լինելու է իր տեսակի մեջ:

              Comment


              • ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԽԱԶԵՐԸ ԵՎ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ԵՐԳԵՐԸ

                5-րդ դարում Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց հայոց գրերը: Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի ջանքերով թարգմանվում է Սուրբ Գիրքը, եկեղեցական ծիսակարգը: Մաշտոցն ու Ս. Պարթևը երգեցողության հիմքում դնում են հայոց հին, ավանդական եղանակները, կարգավորում ձայնեղանակների համակարգը: Եկեղեցում Ավետարանն ընթերցվում էր հատուկ արվեստով` ասերգի ձևով, որը բխում էր գրաբարի շեշտադրությունից և հնչերանգից: Մ. Մաշտոցն ու Ս. Պարթևը հորինում էին ինքնուրույն երգեր:
                Մաշտոցի անունով պահպանվել է 129, Ս. Պարթևի անունով` շուրջ 60 շարական`իրենց եղանակներով հանդերձ: 5-ից մինչև 10-րդ դարը նշանավոր երաժիշտ-փիլիսոփաների կողմից ստեղծվում են հարյուրավոր երգեր, մշակվում է երաժշտության տեսության և գեղագիտության հարուստ համակարգ: Ստեղծվում են երաժշտական զանազան ծիսամատյաններ: Երգերի եղանակների, երաժշտության գրանցման համար իբրև միջոց օգտագործվում է խազագրությունը:
                Խազերի կիրառման վկայություններ հանդիպում են 9-րդ դարից ի վեր, ինչը դեռևս չի նշանակում, թե 9-րդ դարից առաջ խազեր լինել չէին կարող:
                Խազագրությունը հետզհետե բարդացավ և ճոխացավ, աստիճանաբար խազավորվեցին ծիսամատյանները: Խազավորվեցին թե՛ ավանդական երգերը, թե՛ նոր ստեղծվածները: 12-րդ դարից սկսվում է խազագրության արվեստի նոր վերելքը, որն անկում է ապրում 15-րդ դարում: Անկման պատճառներն էին խազերի չափազանց բարդացումն ու հոծությունը, գաղտնի գիտություն համարվելն ու քչերին մատչելի լինելը, նաև քաղաքական ծանր կացությունը: Արդեն 17-18-րդ դարերում խազերը համարվում էին անընթեռնելի: Եկեղեցական երգերը փոխանցվում էին բանավոր: Այդ ամենը, ինչպես նաև որոշ հոգևորականների կամայականությունները պատճառ դարձան հոգևոր երգերի զգալի մասի աղավաղման:
                19-րդ դարի վերջին մեր եկեղեցական երաժշտության մեջ խառնվել էին ավանդական ու խեղաթյուրված երգերը. հին շրջանում` ասորականը, հունականը, բյուզանդականը, նոր շրջանում` պարսկականը, արաբականը, ընդհանուր տաճկականը ձուլվել էին հայկականին, և պետք էր մի մարգարե, որ դարերի ավերակներից վերակերտեր հայ երաժշտությունը: Այդ մարդը Կոմիտասն էր... Կոմիտասը քսան տարուց ավելի ճգնեց հարյուրավոր ձեռագիր մատյանների վրա, գտավ հայոց հին խազերի բանալին և սկսեց կարդալ պարզ եղանակները: 1914թ. Կոմիտասը հրավիրվեց Փարիզ` այս անգամ միջազգային հանձնաժողովի առջև աշխարհին ներկայացնելու խազերի տեսությունը:
                Վերահաս հայկական ցեղասպանությունը ընդհատեց առաքյալի գործնական կյանքը: Կոմիտասի ձեռագրերի մի մասը ոչնչացավ, մի մասը սփռվեց աշխարհի տարբեր երկրներում: Այսօր Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահվում են մոտ 15 հազար գրչագիր մատյաններ: Երաժշտական ծիսական հարյուրավոր մատյաններ խազավորված են...և պահպանում են հայոց եկեղեցական դարավոր երաժշտությունը:

                Արթուր Շահնազարյան

                Comment


                • Հին հայերի օրացույցում տարին ուներ 12 ամիս` յուրաքանչյուրը 30 օրով և լրացուցիչ 13-րդ ամիս` 5 օրով:

                  Հին հայկական ամսանուններն են`

                  Նավասարդ
                  Հոռի
                  Սահմի
                  Տրե
                  Քաղող
                  Արաց
                  Մեհեկեան
                  Արեգ
                  Ահեկան
                  Մարերի
                  Մարգաց
                  Հրոտից
                  Ավելյաց
                  Հայոց ամսանունները դիցաբանական ծագում ունեն: Որոշ տոմարագետներ գտնում են,

                  որ հայոց տոմարիամիսները կոչվել են Հայկ Նահապետի 12 ուստրերի և դուստրերի անուններով:

                  Comment


                  • Հին հայկական օրանուններն են`

                    Արե
                    Հրանդ
                    Արամ
                    Մարգար
                    Ահրանք
                    Մազդեղ
                    Աստղիկ
                    Միհր
                    Ձոպաբեր
                    Մուրց
                    Երեզկան
                    Անի
                    Պարխար
                    Վանատուր
                    Արամազդ
                    Մանի
                    Ասակ
                    Մասիս
                    Անահիտ
                    Արագած
                    Գրգուռ
                    Կորդուիք
                    Ծմակ
                    Լուսնակ
                    Ցրոն
                    Նպատ
                    Վահագն
                    Սիմ
                    Վարագ
                    Գիշերավոր
                    Ավելյաց ամսվա օրանուններն են`

                    Փայլածու
                    Արուսյակ
                    Հրատ
                    Լուսնթագ
                    Երևակ

                    Comment


                    • Հոգևոր երգը որպես ինքնուրույն, սաղմոսներից և մարգարեական օրհնություններից տարբեր երաժշտաբանաստեղծական ձև հիշատակված է Պողոս առաքյալի թղթերում։ 5-րդ դարի առաջին նորաստեղծ ինքնուրույն հոգևոր երգերը՝ շարականները, հայոց մեջ կոչվել են կցուրդ կամ կցորդ։

                      Comment


                      • ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԵՎ ՀԻՆ ՆՎԱԳԱՐԱՆՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

                        Նվագարանները կազմում են հայ ավանդական երաժշտության՝ ժողովրդական (գեղջկական, քաղաքային), ժողովրդամասնագիտակցված (գուսանական, աշուղական), մասնագիտացված (մեհենական, եկեղեցական, աշխարհիկ), կարևորագույն բաղկացուցիչ մասը և բնորոշվում են նվագարանային բոլոր խմբերի՝ լարային, փողային, հարկանային (հարվածային), և դրանց ենթախմբերի առկայությամբ, կիրառման լայն շրջանակներով՝ կյանքի բոլոր բնագավառներում՝ արտադրական, կենցաղային, ծիսական, ռազմական: Ավանդական նվագարանները հազարամյակների պատմություն ունեն հայոց մեջ (թվագրվում են մ.թ.ա. II-I հազարամյակներով): Դա են վկայում հնագիտական պեղումներից հայտնաբերված բազմաբնույթ նյութերը: Դրանցից ամենահին գտածոները աղմկային և ղողանջող նվագարաններն են՝ հատուկ աշխարհի բոլոր ժողովուրդներին. ի հայտ են եկել մարդկության պատմության վաղ ժամանակներում: Աղմկային նվագարանները բնութագրվում են հնչյունային անորոշ բարձրությամբ (չխչխկան, կարկաչա), ղողանջող նվագարանները՝ հնչյունային մոտավոր բարձրությամբ (ծնծղա, քշոց, զանգ): Ուղեկցել են ռազմական և այլ բնույթի երթերին, կապված են եղել հավատալիքների հետ, ծառայել են ձայնի միջոցով չարը վանելու նպատակին, գործի դրվել մեհյաններում՝ քրմերի կողմից՝ արարողակարգում: Նույն ժամանակաշրջանին են վերագրվում պեղված կիսագնդաձև թաղարները, ձագարաձև, սնամեջ կավե առարկաները, որոնք կարող էին թմբուկի դեր կատարել:
                        Մեզանում հայտնաբերվել են նաև փողային նվագարաններ (մ.թ.ա. IX-VIIIդդ.)՝ եղջերափող, բազմափող և միափող սրինգներ: Բազմափող սրինգը հայտնի է որպես «Պանի սրինգ կամ ֆլեյտա»: Սրինգը մարդկության հնագույն նվագարաններից է, պատրաստվել են եղեգնից, ոսկրից, փայտից, մետաղից, քարից՝ խիստ հազվադեպ: Միափող ձայնանցքային սրինգներն առաջացել են բազմափող սրինգներից հետո, ավելի մեղեդային են, ակնհայտ է դրանց ծիսակատարողական գործառույթը (պատրաստված են պտղաբերության, երկարակեցության խորհրդանիշ արագիլի կրկնաթաթի սնամեջ ոսկորից): Ձայնանցքերի քանակը հինգն են: Հինգ թիվը մարդուն և աշխարհը նկարագրող թվային համակարգի տարրերից է՝ ուժի և առողջության խորհրդանիշը, որի միջոցով հիվանդություններ էին բուժում:
                        Հայկական լեռնաշխարհում մեր թվարկությունից բազում դարեր առաջ գործածվել է քնարը (լարային մատնանվագ կսմիթային նվագարան): Պատրաստվել է տափակ, կլորավուն իրանով, կաշվե թաղանթով և երկու եղջյուրով, որոնց միջև գտնվող տախտակին ամրացվել են նվագարանի 3-11 կենդանական կամ բուսական ծագմամբ լարերը:
                        Ավլոսը փողային նվագարան է՝ գլանաձև կամ կոնաձև՝ եղեգնից, փայտից կամ ոսկրից: Հնագույն նվագարան է՝ ծագել է փռյուգիացիներից: Կառուցվածքով, տեմբրով, ծիսական և առօրյա գործառույթով զուգորդվում է հայկական դուդուկի (գլանաձև ավլոս) և զուռնայի (կոնաձև ավլոս) հետ: Եղել է միաձող և զույգ փողերով՝ 3-5, ավելի ուշ՝ 15 ձայնանցքերով: Օգտագործել են հարսանյաց, թաղման ծեսերում, թատերական ներկայացումներում, նաև որպես նվագակցող նվագարան: Կրկնակի ավլոսով կատարել են երկձայն երաժշտություն. փողերից մեկի միջոցով վերարտադրել են մեղեդին, մյուսի միջոցով՝ ձայնառությունը կամ դամը: Հայոց մեջ որպես զույգ փողով նվագարան՝ այժմ էլ գործածվում է պարկապզուկը:
                        Դափը շրջանաձև, միակողմանի, միաթաղանթ թմբուկ է. ունի տարատեսակներ: Ծնծղաշար դափը գործադրել են պարողները՝ հատկապես կրակոտ, էքսպանսիվ բնույթի պարերում: Գործածության մեջ է եղել մեծ մասամբ պաշտամունքային արարողությունների ընթացքում:
                        Հայերը հնում օգտագործել են տավիղը (բազմալար մատնանվագ կսմիթային նվագարան)՝ անկյունավոր, եռանկյուն, աղեղնաձև և այլն, նաև աղեղնային լարային նվագարաններ (ստեղծվել են ավելի ուշ, քան կսմիթային լարային նվագարանները)՝ քամանչա, ջութակի միջնադարյան նախատիպերից:

                        Անահիտ Բաղդասարյան

                        Comment


                        • ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՐԵՐ

                          Հունա-հռոմեական ու փոքրասիական աղբյուրները բազմաթիվ փաստեր են պարունակում հնուց ի վեր գոյություն ունեցող ռազմական պարերի մասին: Շատ տեղեկություններ կան նաև հայ մատենագրության մեջ: Հայերի մեջ ռազմական պարերի՝ հնուց ի վեր գոյության անժխտելի ապացույցը մինչև օրս պահպանված մոտ 30 անուն տղամարդկանց պարերն են, որոնց մեջ բացահայտորեն արտահայտված է ռազմի և հակամարտության գաղափարը: Ռազմականպարերը հետապնդել են երիտասարդ տղաների ֆիզիկական դաստիարակության նպատակ: 12-13 տարեկան պատանիները ավագ սերնդի ղեկավարությամբ իրենց մեջ դաստիարակել են ճարպկություն, դիմացկունություն, զենքին տիրապետելու հմտություն: Ինչպես ծիսական բոլոր պարերը, այնպես էլ ռազմական պարերը սրբազան էին և պետք է կատարվեին տեխնիկապես անթերի: Խախտումը կարող էր ճակատագրական լինել ծեսի նպատակադրման իրագործան հարցում: Այդ պատճառով խախտողները պատժվում էին:
                          Հնուց ի վեր ռազմական պարերը եղել են կյանք-մահ մտածողության իմաստաբանության գաղափարակիրները: Նրանց կատարման ժամանակը դարձել է այն սահմանագիծը, որից սկսվել է մի ուրիշ աշխարհ կամ ուրիշ նորացած կյանք: Այդ է պատճառը, որ ռազմական պարերը կատարվել են հատկապես թաղման ու հարսանեկան արարողություների ժամանակ, հնի ու նորի պայքար-փոխակերպություն հասկացությունների հետ կապված տոներին: Ռազմական պարերն ինքնատիպ թատերականացված երկխոսություններ են, անհատների մենամարտ-մրցույթներ կամ հակադիր խմբերի հակամարտություն՝ կռիվ-խաղեր, որոնցում մշտապես առանձնանում է հաղթողը: Մենամարտերը, կռվու խաղերն ու պարերը առաջնորդների ղեկավարությամբ միևնույն գաղափարի բազմաթիվ կրկնություններն են, որոնցում առաձնացվում է հաղթող հերոսը, որը դառնում է մահվան, հնի, ծերի նկատմամբ հաղթանակի, ապա և վերածնված երիտասարդության խորհրդանիշ:
                          Թաղումն այն սահմանագիծն էր, որտեղ ավարտվում էր հինը, ծնվում և սկսվում էր նորը: Հայ հողագործը ամեն ինչ կապել է պտղաբերության հետ: Ջերմությունն ու լույսը դիտվել են որպես հզորություն, խավարն ու ցուրտը՝ մահ, դժոխք: Ձևավորվում է աստվածային վեգետատիվ գաղափարի բեղմնավորող զորությունը, որը պայքարի մեջ է մտնում դժոխքի տերերի հետ: Զարգանում է նաև պսակի գաղափարը՝ սկզբում բուսական շրջան-օղակի ձևով, որով թագադրում են՝ միաժամանակ փոխանցելով պտղաբերելու կարողությունը (հերոսին, փեսային): Մարդը հողագործի համար այն հատիկն է, որը պարունակում է նախ մեռնելու, ապա վերածնվելու գաղափարը: Այս ամենը ռազմական պարերում պայքարի, պարտության ու հաղթանակի երկխոսությամբ նույնացվում է ծննդյան ու հաղթանակի, պայքարով վերակենդանանալու գաղափարախոսության հետ: Ռազմական պարերում հաղթողն ու պարտվողը մշտապես մեկ ամբողջության մեջ են:
                          Ռազմական պարային ձևերում ցուցադրվում են բերդի պաշարման և գրավման գործողություններ, հարձակում և նահանջ, կռվախաղ-պարեր զենքերով (թշնամուն գլխատելու սիմվոլիկ խորհուրդն ունի), ծափ-պարեր՝ կռիվներ՝ զենքերի փոխարեն ափ ափի զարկելով (յարխուշտա), մենամարտ զուգապարեր (այս շարքին են պատկանում են ճիպտապարերը, որոնք վարժեցնում են զենք գործածելու ճարպկություն, հարվածների հանդեպ դիմացկունություն. խանչալպարին, որը պահանջում է դաշույնին տիրապետելու արտակարդ հմտություն):

                          Comment


                          • ԽԱՉՔԱՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

                            Խաչքարի երևույթը հայկական հարուստ մշակութային ժառանգության դրսևորման անկյունաքարերից է: Խաչքարը, որպես կանոն, բացօթյա միջավայրում կանգնեցված ուղղաձիգ, պատվանդանի վրա դրված սալ է: Նրա արևմտահայաց մակերեսի կենտրոնում տեղադրված է խաչը: Դեռևս 4-7 դարերից ձևավորվեց խաչի ազգային-քրիստոնեական պաշտամունքը, խաչակիր կոթողների ու խաչի պատկերագրությունը, որոնց զարգացումն էլ պատմամշակութային յուրահատուկ հանգամանքներում հանգեցրեց խաչի ծագմանը:
                            Խաչը ամենաունիվերսալ խորհրդանշաններից մեկն է: Այն առաջացել է տարբեր մշակութային ավանդույթներում, արեալներում և դարաշրջաններում: Խաչի ծագման գաղտնիքը հայ գիտնականները կապում են հատիկա-էլեմենտային մոտիվների հետ: Չորս տարրերից բաղկացած խաչաձև մոտիվները հայկական և ուրիշ ժողովուրդների զարդարվեստում հայտնվել են հազարավոր տարիներ առաջ: Նրանց գաղափարական բովանդակությունը պետք է փնտրել տվյալ ժողովրդի դիցաբանական պատկերացումների մեջ: Խաչի պատկերը տարածությունը վերածում է սրբազան (սակրալ) հասկացության, պարզաբանում է կենտրոնի և նրանից դուրս եկող ուղղությունների միջև եղած կապերը: Խաչի կենտրոնը համարվում է գաղափարական խաչմերուկ, որտեղ հատվում են բարին ու չարը, մարդկայինն ու աստվածայինը, կյանքն ու մահը, տեսանելին ու անտեսանելին, բացահայտն ու առեղծվածայինը:
                            Հայերեն գրավոր աղբյուրներում վաղ խաչի ձևի կամ տեսքի որևէ մանրամասնում չկա: «Կարոս խաչ» վիպերգը ներառում է Հայաստանում խաչ-կոթողների ավանդապատումը: Ըստ վիպերգի՝ առաջին խաչերը պատրաստվել են կարոս բույսից, որն ընկալվել է որպես նվիրյալ, օրհնված բույս: Պատրաստվել են անմեղ մանուկների կամ հոտաղների ձեռքով և տեղադրման վայրը դարձել է ուխտատեղի: Սա նոր յուրացվող տարածք էր, որը սրբացվում և կոչվում էր «Կարոս խաչ»՝ եկեղեցի, մատուռ կամ քարեղեն միջավայր: Հետագայում խաչքարերի վրա տեսնում ենք խաչի պատկերագրման բուսական մոտիվները:
                            Ի տարբերություն վաղմիջնադարյան զանազան կոթողների, որոնք բաղկացած էին պատվանդանից, սյունից, խոյակից ու ծավալային խաչից, առաջին խաչքարերը միակտոր ուղղաձիգ տափակ սալեր են: Վաղմիջնադարյան խաչային հորինվածքները, հիմքում ունենալով մի դեպքում շրջանի մեջ ներառված հավասարաթև խաչը, իսկ մյուս դեպքում ձգված համամասնություններով խաչը, համապատասխանաբար ստանում էին մոտավոր շրջանաձև կամ ուղղանկյուն ուրվագիծ: Խաչի կենացծառային ընկալումների հետևանքով տարածման ավելի մեծ հեռանկար է ունենում վերջին տարբերակը: Խաչքարի ձևավորումը սկսվում է բնական անմշակ ժայռաբեկորից, հին կոթողից, կլոր, ձվաձև սալից և ավարտվում կանոնավոր կամարաձև կամ ուղղանկյուն սալի վերջնական ձևավորումով: Հետագայում խաչքարի ծավալային ձևավորման գործում առաջնային դեր խաղաց ոչ թե կոթողատեսակը, այլ խաչային հորինվածքը:
                            Խաչքարի տեղադրումն ուներ օգնության, երկրպագության, միջնորդության, հիշատակի պահպանման նպատակ: Նրանից ակնկալվում էր պաշտպանություն, հաղթանակ, երկար կյանք, հոգու փրկությանն ուղղված բարեխոսություն, ինչի մասին էլ վկայում են խաչքարային արձանագրությունները: Այս նպատակադրված սրբազան գործառույթի դեպքում երևան է գալիս խաչքարի՝ ապագային ուղղված մի այլ գործուն համալիրի կերպարը: Բացօթյա տեղադրությամբ խաչքարը բաց է յուրաքանչյուրի համար՝ իրականացնելով իր հիմնական գործառույթը՝ աստվածային զորության և «սուրբ նշանի» հետ քրիստոնյաների անմիջական կապի ապահովումը: Յուրաքանչյուր խաչքար տեղանքը նշող, սրբացնող, պաշտպանող երևույթ է դառնում: Դրանով է պայմանավորված դրանց առկայությունը խաչմերուկներում, ճանապարհների եզրին, տեղանքում գերիշխող դեր ունեցող բարձունքներին, ժայռազանգվածների վրա կամ աղբյուրների մոտ:
                            Այս սրբությունը երկրպագելու համար գոյություն չուներ սահմանված որևէ ժամանակ կամ ծիսակարգ: Հինավուրց խաչքարերից շատերը անվանակոչված են քրիստոնեական տարբեր սրբերի անուններով, ինչից էլ բխում է խաչքարի՝ որպես ուխտատեղի լինելու գործառույթը: Առավել մեծ հեղինակություն էին վայելում «Ամենափրկիչ» կոչվող՝ հիվանդություններ բուժող խաչքարերը: Լայն տարածում ունեին «Հազախաչերը», որոնք, ըստ պատկերացումների, ի զորու էին բուժել մրսածությունը և հազը: «Ցասման խաչերի» հիմնական նշանակությունը բնական աղետների կանխումն էր: Համաճարակների և բնական աղետների ժամանակ դրանց մոտ կատարվում էր զոհաբերությունների՝ մատաղի ծես: Ուշագրավ են 13-14-րդ դարերին հատուկ «ասեղնագործ» խաչքարերը:
                            Խաչքարն իրավամբ կարելի է համարել հայ ժողովրդի ազգային ինքնության, նրա նույնականացման տարրերից մեկը:

                            Comment

                            Working...
                            X