Հայտարարություն

Collapse
No announcement yet.

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

Collapse
X
 
  • Զտիչ
  • Ժամանակ
  • Դիտել
Clear All
նոր գրառումներ

  • ՄԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ

    Երբ որ գարշելով տեսնում եմ շուրջս
    Մոլեգնած կյանքի պատկերը ցավոտ,
    Հաճախ, մանկությո՛ւն, խռոված հոգուս
    Ներկայանում ես ինչպես առավոտ։

    Եվ մանկան նման արտասվում եմ ես,
    Երբ այս օրերում, չարությամբ լցված,
    Քեզ, սուրբ մանկություն, հիշում եմ ինչպես
    Երազի տեսիլք անհետ չքացած։

    Ինչպես արևի ճաճանչը վերջին
    Թռչում է հանկարծ, տիրում է խավար,
    Այնպես շողացիր և անցար կրկին,
    Մնացի անզոր, ցոփ կյանքին ավար։

    Թե հնար լիներ մի անգամ դարձյալ
    Դառնալ քո գիրկը... ա՛խ, ի՞նչ եմ ասում,
    Այդ անհնար է. արդեն հանդերձյալ
    Կյանքի ճամփան է իմ առջև բացվում։

    Բայց մինչև այնտեղի սոսկալի՜ ուղի,
    Ահա բռնություն, պատիվ անարգած,
    Ահա հառաչանք, արտասուք աղի,
    Ահա սև նախանձ և սեր սակարկած...

    Կմեռնեմ և ես այս ցավերի տակ
    Ինձ հետ տանելով շատ իղձ ու փափագ,
    Իսկ այս աշխարհից և ոչ մի պսակ —
    Միայն քո անմեղ, քո սուրբ հիշատակ։

    Մի տխրատեսիլ գուցե գերեզման
    Անցվորականից խնդրե մի բերան
    Ողորմի ասել... ո՞վ գիտե, և այն
    Կլինի՞ արդյոք, կնայե՞ն նորան...


    1889 թ.

    Comment


    • ‹‹Մի՞թե անկարելի է լինել առանձին կարծիքի ու համոզմունքի և հարգել իրար ու նույնիսկ միասին ուրախանալ: Մենք շատ ենք քարացել չկամության ու չարակամության մեջ, շատ ենք ընտելացել ատելության մաղձի դառնությանը ու դարձել ենք ատելի: Մի՞թե խորթ ու անմատչելի պիտի մնա մեզ սիրո պայծառ զգացմունքը…›› :
      Հովհ. Թումանյան
      ‹‹Մի՞թե դժվար է››, 1913 (հատված հոդվածից)

      Comment


      • Երեւանում ընթանում է «Թումանյանի հետքերով» գեղարվեստական ցուցահանդես՝ նվիրված Հովհաննես Թումանյանի 150-ամյա տարեդարձին: Ցուցահանդեսին ներկայացված են Թբիլիսիից հայ նկարիչ Թենգիզ Միկոյանցի աշխատանքները: Մամուլի ասուլիսի ժամանակ Միկոյանցը հույս հայտնեց, որ իրեն հաջողվել է նկարներում առավելագույնս մոտ վերաստեղծել այն վայրերը, որոնք կապված են Հովհաննես Թումանյանի հետ: Նկարիչն աշխատանքը սկսել է 2018 թվականի նոյեմբերին եւ ավարտել գրեթե 20 օր առաջ: Աշխատանքի հիմնական մասը ներկայացվել է փետրվարի 19-ին Թբիլիսիում:

        «Լոռվա ձոր» միության նախագահ Սերգո Երիցյանը նշեց, որ Դսեղ գյուղում նաեւ բաց ցուցահանդես է անցկացվել: «Դրանից բացի, ցուցահանդեսներ են նախատեսված Վանաձորում»,- հավելեց նա:


        Սերգո Երիցյանը ընդգծեց, որ մայիսի սկզբին սպասվում է «Լոռվա աշխարհ» կոչվող ցուցահանդեսը, որին կներկայացվեն 8 երկրների նկարիչների աշխատանքներ, որոնք անցյալ տարվա աշնանը եղել են Լոռիի մարզում: «Այստեղ նկարիչներն աշխատել են այն վայրերին նվիրված նկարների վրա, որոնք կապված են Հովհաննես Թումանյանի հետ»,- հայտարարեց նա:

        Նշենք, որ ցուցահանդեսի բացմանը մասնակցել են նաեւ Հայ առաքելական եկեղեցու Վրաստանի թեմի առաջնորդ Վազգեն Միրզախանյանը, նկարիչներ, արվեստի գործիչներ:

        Comment


        • Իմ երեխաներից մինը մի Զատկից առաջ մի գառն ուներ:

          Ամբողջ օրը գրեթե զբաղված էր նրանով: Տանում էր արածացնում, խոտ էր քաղում նրա համար, ստիպում էր, որ ուտի, ստիպում էր, որ ջուր խմի, մի խոսքով միանգամայն մտերմացել էր հետը:

          Եվ անհամբեր սպասում էր, որ Զատիկը պիտի գա, շուտ-շուտ հարցնում էր, թե քանի անգամ պիտի քնենք, որ գա, իր գառանն էլ ասում էր, որ նա էլ ուրախանա, թե Զատիկ պիտի գա:

          Զատիկն եկավ. և հենց Զատկի առավոտը գառան մայունը կտրեց մեր տանից: Մորթեցին: Ու երեխան շատ զարմացավ, որ Զատիկն էս է եղել ու Քրիստոսն էլ էսպես…

          Զատկի ու Քրիստոսի ամեն տեսակ բացատրությունը նրան ոչ մի բավականություն չտվին և մնաց մի ծանր տպավորության տակ: Ես ստիպված էի՝ Զատկի լավությունը ցույց տալու համար, ձեռքս մեկնել դեպի նոր բացվող ծաղիկներն ու զարթնող բնությունը, իսկ գառան մորթվելու մեղքը գցել Քրիստոսի վրայից ու համոզել, որ դրա հետ ոչ մի կապ չունի:

          Եվ ճշմարիտ որ, Զատկի տոնին երբ մարդ կանգնում է ու նայում է Զատիկը տոնող, «Քրիստոս հարյավ» աղաղակող բազմության վրա – զարմանում է:

          Ի՞նչ կապ կա էդ օրը և ինչու՞ են մարդիկ ուրախանում և կամ ո՞վ է ուրախանում նրանցից:

          Էդ օրը, գրեթե ամեն տան, ով կարող է, պարտավոր է մի գառան մայուն կտրացնել, ճոխ սեղան պատրաստել, շատ ուտել ու շատ խմել և լավ հագնվել: Մի խոսքով՝ արյան, որկրամոլության ու շռայլության օր:

          Եվ ոչ մի օր աղքատի ու հարստի տարբերությունը էնպես չի շեշտվում, ինչպես էդ օրը: Մի օր, երբ ամենից շատ ուրախ են քահանաները, որ տենդային եռանդով տնից տուն են վազում շտապով, կիսատ-պռատ մի երկու աղոթք ասելու, որ Քրիստոսի անունով փող առնեն:

          Ի՜նչ կա էս ամենի մեջ գեղեցիկ ու գաղափարական: Եվ ահա իմ երեխայի էն վշտի նման մի վիշտ, որ պատմեցի, պաշարում է մարդու: Էս ամենի մեջ ո՞ւր է Քրիստոսն ինքը, ո՞ւր մնաց նրա անսահման սերն ու բարությունը, նրա աստվածային մեղմությունն ու խաղաղությունը, նրա հեզությունն ու անընչասիրությունը…

          Եվ դարձյալ նույն պատասխանը, որ նա ոչ մի կապ չունի էս ամենի հետ, նա դեռ հարություն չի առել մարդկանց սրտերում. և միայն մի բան, որ հաստատ է, որ հարություն է առել Զատկին ու հարություն է առնում ամեն զատկի և միշտ դարձնում է Զատիկն էնքան տենչալի ու գեղեցիկ, դարձյալ բնությունն է: Զատիկն է, որ ինչպես մեր Նաղաշ Հովնաթանն է ասում.

          «Վերանա ձըմեռն և գա ամառըն,

          Կանաչի խոտըն և ծաղկի ծառն Տերևախառն…»

          Կամ ինչպես մեր հներն էին երգում.

          «Մարտն կուգար ծաղկներով,

          Երկնից հաւերն կարդալով….

          Յորժամ հայոց Զատիկն գայր»:

          Իսկ Քրիստոսը – ո՜վ գիտի քանի մարդկանց սրտում է հարություն առել: Անշուշտ շատ քիչ մարդկանց սրտում: Եվ ո՜վ գիտի որտեղ են նրանք, ի՜նչ անկյունում, ի՜նչ զգեստի տակ… ով էլ որ լինեն, ուր էլ որ լինեն – էնտեղ օրհնյալ է հարությունն Քրիստոսի:

          Հովհ. Թումանյան, 1913թ.

          Comment


          • «Երեկ նոր հեռագիր ստացանք, թե լայնածավալ կոտորածներ են սկսվել Տաճկահայաստանում: Էն, ինչ որ ամենքս սպասում էինք շարունակ ու ինչի մասին որ սարսափից չէինք խոսում: Այո, էսպես թուրքը վեջին անգամ լողում է էս դժբախտ ժողովրդի արյան մեջ: Ես համոզված եմ, որ սա վերջին ոճրագործությունը պետք է լինի էս համաշխարհային ճիվաղի, բայց թե մեզ համար էլ սոսկալի հարված կարող է լինել»,-Հովհաննես Թումանյան:
            1915թ-ին Թումանյանը մեկնում է Արևմտյան Հայաստան՝ հասնելով Վան: Բանաստեղծն ականատես է լինում հարազատ ժողովրդի տառապանքներին. ցեղասպանություն, որ տեղի էր ունենում ամբողջ աշխարհի աչքի առջև: Թումանյանն իր օրագրային գրառումներում նկարագրում է այն սարսափը, որ նա տեսել է Արևմտյան Հայաստանի տարբեր քաղաքներում ու գյուղերում՝ Իգդիրից մինչև Վան․ քաղցած ու մերկ երեխաներ, ավերված ու թալանված տներ, մորթված, գետը նետված (Աբաղա, Բերկրու կամուրջ), խաչված հայեր։
            «Հուլիսի 28-ից մինչև սեպտեմբեր մեռել են 7 հազար, որից 3 հազարը՝ երեխաներ»։
            «Վանեցի մի աղջիկ, չորեքթաթի տալով է հասել Էջմիածին: Շատ են և կույրերն ու այլ հաշմանդամներ»։ (Բանաստեղծի օրագրային գրառումներից)
            Հովհաննես Թումանյանն իր դստեր՝ Նվարդի հետ միասին Էջմիածնում հոգ է տարել 1915 թվականին մեծ եղեռնից փրկված և այնտեղ գաղթած հազարավոր հայ գաղթականների և որբերի մասին։ Այստեղ տարբեր ընտանիքներից, անհատներից և վարչությունների ղեկավարներից նա ստանում է ջարդերից փրկվածներին օգնելու բազմաթիվ խնդրագրեր։ Նրանից խնդրում էին այն ամենն ինչի կարիքն ունեին գաղթականները՝ հագուստ, կոշիկ, գումար, սննդամթերք, աշխատանք, դեղորայք…
            Հովհաննես Թումանյանի ջանքերով Էջմիածնում բացվում է հինգ հիվանդանոց` 500 մահճակալներով, և որբանոց՝ մոտ 3000 որբերի համար։ Երեխաները, որոնք ջարդի ժամանակ կորցրել էին իրենց ծնողներին և հարազատներին, սկսում են Թումանյանին «հայրիկ» անվանել և Թումանյանը ստանում է «Ամենայն հայոց որբերի հայրիկ» կոչումը։
            Հայ պատմաբան Լեոն (Առաքել Բաբախանյան) նշում է. «Հովհաննես Թումանյանն այս դժոխքի մեջ է, գործում է, բարեբախտաբար չի գժվում»: Հայ արձակագիր Վահան Թոթովենցն էլ գրել է. «Թումանյանը վազում էր կետից կետ, վրանից վրան, խմբից խումբ, մի մեռնողից դեպի ուրիշ մեռնողը: Կարգադրում էր, հրամայում, հայհոյում, կշտամբում, ժպտում, շոյում, զայրանում…»։
            Այդ օրերի զոհերից են նաև Հովհաննես Թումանյանի եղբայրները և որդին՝ Արտավազդ Թումանյանը, որ սպանվել է 24 տարեկան հասակում, 1918 թ-ին, Վանում:
            «Հայրս չէր կարողանում հանգստանալ… Հիասթափված էր, վրդովված, հոգնած, հիվանդ: Օր-օրի ավելի ընկճվեց, առողջական դրությունը վատանում էր և ծանրանում: Այլևս առաջվա ժպտադեմ, զվարթ, ուշադիր մարդը չէր» (բանաստեղծի դստեր՝ Նվարդ Թումանյանի հուշերից):
            1915 թ-ի նոյեմբերին Թումանյանը գրում է «Հոգեհանգիստ» բանաստեղծությունը.

            Ու վեր կացա ես, որ մեր հայրենի օրենքովը հին՝
            Վերջին հանգիստը կարդամ իմ ազգի անբախտ զոհերին,
            Որ շեն ու քաղաք, որ սար ու հովիտ, ծովից մինչև ծով
            Մարած են, մեռած, փըռված ու ցըրված հազար հազարով...

            Ու կըրակ առա հայոց հրդեհի կարմիր բոցերից,
            Էն խաղաղ ու պաղ երկնքի ծոցում վառեցի նորից
            Մասիսն ու Արան, Սիփանն ու Սըրմանց, Նեմրութ, Թանդուրեք,
            Հայոց աշխարհքի մեծ կերոնները վառեցի մեկ-մեկ,
            Սուրբ Արագածի կանթեղն էլ, ինչպես հեռավոր արև,
            Անհաս, աննըվազ, միշտ վառ ու պայծառ, իմ գըլխի վերև...

            Կանգնեցի խոժոռ, մենակ ու հաստատ, Մասիսի նըման,
            Կանչեցի թըշվառ էն հոգիներին՝ ցըրված հավիտյան
            Մինչև Միջագետք, մինչև Ասորիք, մինչև Ծովն հայոց,
            Մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ։
            — Հանգե՜ք, իմ որբե՜ր... իզո՜ւր են հուզմունք, իզո՜ւր և անշահ...
            Մարդակեր գազան՝ մարդը՝ դեռ երկար էսպես կըմնա...

            Աջիցըս Եփրատ, ձախիցըս Տիգրիս՝ ահեղ ձեներով,
            Սաղմոս կարդալով՝ անցան, գընացին խոր-խոր ձորերով,
            Ամպերն էլ ելան Ձիրավի ձորից, հըսկա բուրվառից,
            Ճանապարհ ընկան ծաղկանց սարերից, Հայկական պարից,
            Բույլ-բույլ, բուրավետ, շարժվեցին դեպի կողմերը հեռու,
            Գոհար ցողելու, ծաղկունք բուրելու, բուրմունք խընկելու
            Մինչև Միջագետք, մինչև Ասորիք, մինչև Ծովն հայոց,
            Մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ...
            — Հանգե՜ք, իմ որբեր... իզո՜ւր են հուզմունք, իզո՜ւր և անշահ...
            Մարդակեր գազան՝ մարդը՝ դեռ երկար էսպես կըմնա...

            Comment


            • Մարգարյան Նաիրա-ի խոսքերից Նայել գրառումը
              «Երեկ նոր հեռագիր ստացանք, թե լայնածավալ կոտորածներ են սկսվել Տաճկահայաստանում: Էն, ինչ որ ամենքս սպասում էինք շարունակ ու ինչի մասին որ սարսափից չէինք խոսում: Այո, էսպես թուրքը վեջին անգամ լողում է էս դժբախտ ժողովրդի արյան մեջ: Ես համոզված եմ, որ սա վերջին ոճրագործությունը պետք է լինի էս համաշխարհային ճիվաղի, բայց թե մեզ համար էլ սոսկալի հարված կարող է լինել»,-Հովհաննես Թումանյան:
              1915թ-ին Թումանյանը մեկնում է Արևմտյան Հայաստան՝ հասնելով Վան: Բանաստեղծն ականատես է լինում հարազատ ժողովրդի տառապանքներին. ցեղասպանություն, որ տեղի էր ունենում ամբողջ աշխարհի աչքի առջև: Թումանյանն իր օրագրային գրառումներում նկարագրում է այն սարսափը, որ նա տեսել է Արևմտյան Հայաստանի տարբեր քաղաքներում ու գյուղերում՝ Իգդիրից մինչև Վան․ քաղցած ու մերկ երեխաներ, ավերված ու թալանված տներ, մորթված, գետը նետված (Աբաղա, Բերկրու կամուրջ), խաչված հայեր։
              «Հուլիսի 28-ից մինչև սեպտեմբեր մեռել են 7 հազար, որից 3 հազարը՝ երեխաներ»։
              «Վանեցի մի աղջիկ, չորեքթաթի տալով է հասել Էջմիածին: Շատ են և կույրերն ու այլ հաշմանդամներ»։ (Բանաստեղծի օրագրային գրառումներից)
              Հովհաննես Թումանյանն իր դստեր՝ Նվարդի հետ միասին Էջմիածնում հոգ է տարել 1915 թվականին մեծ եղեռնից փրկված և այնտեղ գաղթած հազարավոր հայ գաղթականների և որբերի մասին։ Այստեղ տարբեր ընտանիքներից, անհատներից և վարչությունների ղեկավարներից նա ստանում է ջարդերից փրկվածներին օգնելու բազմաթիվ խնդրագրեր։ Նրանից խնդրում էին այն ամենն ինչի կարիքն ունեին գաղթականները՝ հագուստ, կոշիկ, գումար, սննդամթերք, աշխատանք, դեղորայք…
              Հովհաննես Թումանյանի ջանքերով Էջմիածնում բացվում է հինգ հիվանդանոց` 500 մահճակալներով, և որբանոց՝ մոտ 3000 որբերի համար։ Երեխաները, որոնք ջարդի ժամանակ կորցրել էին իրենց ծնողներին և հարազատներին, սկսում են Թումանյանին «հայրիկ» անվանել և Թումանյանը ստանում է «Ամենայն հայոց որբերի հայրիկ» կոչումը։
              Հայ պատմաբան Լեոն (Առաքել Բաբախանյան) նշում է. «Հովհաննես Թումանյանն այս դժոխքի մեջ է, գործում է, բարեբախտաբար չի գժվում»: Հայ արձակագիր Վահան Թոթովենցն էլ գրել է. «Թումանյանը վազում էր կետից կետ, վրանից վրան, խմբից խումբ, մի մեռնողից դեպի ուրիշ մեռնողը: Կարգադրում էր, հրամայում, հայհոյում, կշտամբում, ժպտում, շոյում, զայրանում…»։
              Այդ օրերի զոհերից են նաև Հովհաննես Թումանյանի եղբայրները և որդին՝ Արտավազդ Թումանյանը, որ սպանվել է 24 տարեկան հասակում, 1918 թ-ին, Վանում:
              «Հայրս չէր կարողանում հանգստանալ… Հիասթափված էր, վրդովված, հոգնած, հիվանդ: Օր-օրի ավելի ընկճվեց, առողջական դրությունը վատանում էր և ծանրանում: Այլևս առաջվա ժպտադեմ, զվարթ, ուշադիր մարդը չէր» (բանաստեղծի դստեր՝ Նվարդ Թումանյանի հուշերից):
              1915 թ-ի նոյեմբերին Թումանյանը գրում է «Հոգեհանգիստ» բանաստեղծությունը.

              Ու վեր կացա ես, որ մեր հայրենի օրենքովը հին՝
              Վերջին հանգիստը կարդամ իմ ազգի անբախտ զոհերին,
              Որ շեն ու քաղաք, որ սար ու հովիտ, ծովից մինչև ծով
              Մարած են, մեռած, փըռված ու ցըրված հազար հազարով...

              Ու կըրակ առա հայոց հրդեհի կարմիր բոցերից,
              Էն խաղաղ ու պաղ երկնքի ծոցում վառեցի նորից
              Մասիսն ու Արան, Սիփանն ու Սըրմանց, Նեմրութ, Թանդուրեք,
              Հայոց աշխարհքի մեծ կերոնները վառեցի մեկ-մեկ,
              Սուրբ Արագածի կանթեղն էլ, ինչպես հեռավոր արև,
              Անհաս, աննըվազ, միշտ վառ ու պայծառ, իմ գըլխի վերև...

              Կանգնեցի խոժոռ, մենակ ու հաստատ, Մասիսի նըման,
              Կանչեցի թըշվառ էն հոգիներին՝ ցըրված հավիտյան
              Մինչև Միջագետք, մինչև Ասորիք, մինչև Ծովն հայոց,
              Մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ։
              — Հանգե՜ք, իմ որբե՜ր... իզո՜ւր են հուզմունք, իզո՜ւր և անշահ...
              Մարդակեր գազան՝ մարդը՝ դեռ երկար էսպես կըմնա...

              Աջիցըս Եփրատ, ձախիցըս Տիգրիս՝ ահեղ ձեներով,
              Սաղմոս կարդալով՝ անցան, գընացին խոր-խոր ձորերով,
              Ամպերն էլ ելան Ձիրավի ձորից, հըսկա բուրվառից,
              Ճանապարհ ընկան ծաղկանց սարերից, Հայկական պարից,
              Բույլ-բույլ, բուրավետ, շարժվեցին դեպի կողմերը հեռու,
              Գոհար ցողելու, ծաղկունք բուրելու, բուրմունք խընկելու
              Մինչև Միջագետք, մինչև Ասորիք, մինչև Ծովն հայոց,
              Մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ...
              — Հանգե՜ք, իմ որբեր... իզո՜ւր են հուզմունք, իզո՜ւր և անշահ...
              Մարդակեր գազան՝ մարդը՝ դեռ երկար էսպես կըմնա...
              ...թուրքերը Հայկական հարցը վճռելու են բնաջնջումով եւ թուրքը նրան բաց պիտի թողնի միայն վերջին շնչի հետ...Թուրքիան դիմել է, դիմում է ու կդիմի ամենահրեշավոր միջոցների՝ վերջ դնելու հայ ժողովրդին իր հարցի հետ միասին, հայի հայրենիքի ու ազգային իրավունքների խնդիրը մի անգամ ընդմիշտ փակելու համար:


              ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ
              1913թ.

              Comment


              • Թումանյանը Դպրոցասեր Տիկնանց վարժարանում, 1921թ.Կ.Պոլիս

                «Մեկնելէ առաջ Պ. Թումանեան այցելուներու տպաւորութեանց տետրակին մէջ գրեց.
                «Մեր ցեղին մասին երբ վկայութիւն ուզէին, ես Դպրոցասեր Տիկնանց վարժարանը պիտի ցոյց տայի, որ տեսնէին հայ կինը և հայ որբուհին և սա աւելի շատ պիտի պաշտպաներ հայ դատը, քան բոլոր դիւանագէտները միասին առած:
                Իմ լաւագոյն հիշողութիւններից մէկը Պոլսից,պիտի մնայ Դպրոցսիրաց Վարժարանը » :
                Հովհ. Թումանյան
                Շնորհակալական խոսք` ասված 1921 թ. նոյեմբերի 16-ին, Կոստանդնուպոլսի Գատըգյուղի որբանոց-վարժուհինոցում, տպագրվել է «Հայ կին» երկշաբաթաթերթում: (հատված)

                Comment


                • ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ


                  Երբ ես տխուր, հուսահատ,
                  Ինձ կորած եմ համարում,
                  Շուրջս մեռած, անապատ,
                  Սրտիս երկյուղ է տիրում,

                  Մահու ձայնը դառնալուր
                  Հասանում է ականջիս,
                  Մարդիկ մնում անհամբույր
                  Եվ խլանում են կանչիս,

                  Մի զորություն հզորեղ
                  Ինձ հուսադրում է հանկարծ.
                  Եվ զգում եմ, ամեն տեղ
                  Դու ինձ հետ ես, Աստվա՛ծ:

                  1889 թ.

                  Comment


                  • Հովհ. Թումանյանը Պերճ Պռոշյանին

                    Այնտեղ ծնված ու մեծացած,
                    Ուր դարեվոր վշտերն հայի
                    Ծանր ու մռայլ կան լեռնացած,
                    Ինչպես Մասիսն այն վիթխարի:

                    Դու ընտրեցիր քեզ ուսուցիչ
                    Ազգի վերքերն ողբերգողին,
                    Քառսուն տարի ձեռքիդ գրիչ,
                    Անցար,բռնած նորա ուղին:

                    Հայ գյուղացին ցավեր ուներ
                    Խեղդված իրան խուլ խրճիթում,
                    Այն ցավերին լեզու տվիր
                    Ու խոսեցրիր ամեն սրտում:

                    Այդ սրբազան գործի համար,
                    Այժմ ահա, ծեր օրերիդ,
                    Մենք գալիս ենք երախտապարտ
                    Պսակ դնել ալիքներիդ:

                    Եվ թող ապրի անմահ փառքով,
                    Ով որ ցավը թույլ թշվառի
                    Կարեկցության հզոր խոսքով
                    Դարձնում է ցավն իր աշխարհի:

                    Comment


                    • ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆԸ
                      ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՄԱՍԻՆ

                      1912 թվին Հովհաննես Թումանյանը յուր որդի Արտավազդի հետ, որ շատ շնորհալի երիտասարդ էր՝ օժտված նկարչական տաղանդով, այցելեցին Մոսկվայի՝ իմ արվեստանոցը: Առաջին անգամ էր, որ ես տեսա պոետների թագավորին: Թումանյանն ինձ վրա թողեց հմայիչ տպավորություն: Մեր խոսակցության նյութն էր արվեստը և գրականությունը: Մինչ այդ ճանաչում էի նրան ստեղծագործություններով և հանկարծ տեսնում եմ իմ առաջ բանաստեղծին: Ուրախությանս չափ չկար: Նա, իմ պատկերացումով, մեր ազգի խղճի մարմնացումն էր, և ամեն մի հանդիպումից այդ համոզմունքն ավելի էր ամրապնդվում իմ մեջ:
                      1914 թվին էր, պատերազմի օրերին եկել էի Թիֆլիս, այնտեղ էին հավաքվել մեր մտավորականները: Հաճախ լինում էի Թումանյանի տանը, որտեղ հանդիպում էի Լևոն Շանթին, Վահան Տերյանին, մեր ժողովրդի հերոս Անդրանիկին և շատ ուրիշների: Խոսակցության նյութն էր լինում Հայաստանի ճակատագրի հարցը: Մեկ տարի անց իմացանք, թե ինչ սարսափելի կոտորածի է մատնվել արևմտահայ ժողովուրդը: Համատարած գաղթ էր սկսվել դեպի Անդրկովկաս. մայրերը կորցնում էին իրենց զավակներին, հազարներով մահանում էին սովից և համաճարակից: Անհնար է նկարագրել այն ողբերգությունը, որին ես ներկա եղա: Այնտեղ էր Հովհաննես Թումանյանը յուր դուստր Նվարդի հետ: Թումանյանը՝ իր ժողովրդի հարազատ զավակը, որ միշտ օգնության է հասնում նրան այդ դառը օրերին: Վեհարանը, որի կառուցումը դեռ ավարտված չէր, կողպված էր: Թումանյանը մարդ ուղարկեց կաթողիկոսի մոտ, որ բանալին տա: Նա մերժեց: Թումանյանը երկրորդ անգամ ուղարկեց: Նա նորից մերժեց՝ ասելով. «Ամենայն հայոց կաթողիկոսը չի տալիս բանալին»: Թումանյանը պատասխանեց. «Գնացեք և ասացեք, որ Ամենայն հայոց բանաստեղծը կոտրեց դուռը և այդպիսով պատսպարեց ցրտից ու անձրևից»:
                      1921թ. ՀՕԿ նախագահ Թումանյանը գնալու էր Պոլիս: Գնալուց առաջ եկել էր Երևան, ուր ես արդեն հաստատվել էի իմ ընտանիքով: Մի օր նա եկավ մեզ այցելության, մեծ ուրախություն պատճառեց նաև իմ կնոջը, որը նրա մեծ բարեկամ Ղազարոս Աղայանի աղջիկն է: Բավական խոսեցինք զանազան հարցերի շուրջ: Շատ տխուր էր, չէր ցանկանում գնալ Պոլիս, կարծես նախազգում էր, որ լավ չի վերջանալու այդ ճանապարհորդությունը: Նա գնաց, որ օգնություն հասցնի մեր կարոտյալ անապաստաններին: Շատ չանցած՝ նա անբուժելի հիվանդացավ, և ես այլևս չտեսա նրան:
                      1923 թվին մենք կորցրինք մեր հսկա պոետին և հային:

                      Կ. Թերզյան
                      Վերջին խմբագրողը՝ Կարինե Զիլֆիմյան; 11-06-19, 22:52.

                      Comment


                      • ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԵՎ ՂԱԶԱՐՈՍ ԱՂԱՅԱՆ
                        (Ասլան ապերն ու Ասլան բալան)

                        Ղազարոս Աղայանի և Հովհաննես Թումանյանի միջև ընդհանուր շատ բան կար: Նրանք երկուսն էլ գյուղից են դուրս եկել: Գյուղից փոխադրվում են քաղաք, սակայն մեկը փախչում է հոր տանից, մյուսը, ընդհակառակը, հոր միջոցով փոխադրվում է Ջալալօղլի և ապա՝ Թիֆլիս՝ ուսման ծարավը հագեցնելու համար: Ապա մեկը տպարանից, մյուսը կոնսիստորիայից շարունակում են իրենց սիրելի գրական գործը: Երկուսն էլ քաղաքից են կին առնում, երկուսն էլ ծանրաբեռնված են ընտանիքով. Աղայանը ասպնջական կյանքով է ապրում, Թումանյանը իր մշտական բնակավայրը հաստատում Թիֆլիսում:
                        Ղ. Աղայանը կապը գյուղից չի կտրում մինչև իր կյանքի վերջը, գյուղի հոգսերն է քաշում, գյուղում եղած տարիներին նրա տունը դառնում է մի կուլտուրական վայր, որտեղ գյուղացիք լսում են նրա խոսքն ու զրույցը: Հովհաննեսն էլ միշտ կապված էր գյուղին, գնում էր հաճախ գյուղ, օգնում էր գյուղացիներին: Գյուղի ամենածանր օրերին իր համարձակ խոսքով ու գործով հաշտություն է քարոզում հայ, թուրք, վրացի ազգերի միջև: Երկուսն էլ, սիրելով իրենց հարազատ ազգը, անկեղծ սիրում էին հարևան թուրք և վրացի ժողովուրդներին:
                        Ղ. Աղայանի կինը, լինելով քաղաքացի, կապված էր քաղաքի հետ և չէր սիրում Աղայանի՝ գյուղի բարեկամներին: Աղայանը և իր կինը (Նատալյա Բահադրյանը) ազգակցական կապ ունեին. կինը Աղայանի մորեղբոր կնոջ քրոջ աղջիկն էր: Չէր սիրում Աղայանի եղբայրներին՝ բացի մեկից՝ Սարգիս Աղայանից, որ հանդիսանում էր մեր տան պահապան հրեշտակը: Հ. Թումանյանի կինը հակառակն էր: Նա սիրում էր գյուղը և գյուղացիներին մի առանձնահատուկ սիրով և նվիրված էր իր ամուսնուն: Երկուսի դուռն էլ բաց էր գյուղացիների առաջ:
                        Ղ. Աղայանն ու Հ. Թումանյանն իրար հետ խոսում էին ժողովրդական բարբառով, Ղազարոսը՝ արարատյան, Հովհաննեսը նաև լոռվա: Երկու բանաստեղծների կանայք՝ Օլգան և Նատալյան, իրար մոտ էին, մտերիմ, անչափ իրար սիրում էին, վշտերն ու ուրախությունները բաժանում էին իրար մեջ: Նույն մտերմությունը և սերը կար երկու բանաստեղծների ընտանքիների և զավակների միջև: Աղայանի և Թումանյանի տունը մեկ էր, նրանք մի ընտանիք էին:
                        Ղ. Աղայանն իր ընտանիքի մեջ նահապետական էր, պահպանողական, նույնիսկ բռնակալ: Նա իր երեխաներին կրթության չտվեց (Հայկանուշին, Հռիփսիմեին և Անահիտին)՝ ասելով. «Ինքնակրթությամբ առաջ գնացեք»: Իսկ Հ. Թումանյանն, ընդհակառակը, իր բոլոր զավակներին կրթության տվեց՝ ուղարկելով մինչև բարձրագույն դպրոցներ, մեծ ուշադրություն դարձնելով մասնագիտականի վրա: Խրախուսում էր իր երեխաներին, երբ տեսնում էր նրանց մեջ տաղանդի նշաններ: Աղայանը նման դեպքերում անուշադիր էր զավակների նկատմամբ: Հ. Թումանյանը չափազանց հյուրասեր էր, ինչպես և Աղայանը: Հյուր եկած ժամանակ Ղազարոսը նշանով կհեռացներ զավակներին. եթե տղամարդ էր գալիս, աղջիկներին չէր թողնի ներս մտնել և կկանչեր այն ժամանակ, երբ հարկավոր էր սպասարկել նրանց: Թումանյանը հյուր եկած ժամաանկ ստիպում էր երեխաներին զբաղեցնել հյուրերին, հավաքում էր բոլորին և պատվիրում ներկա լինել, լսել նրանց ասքն ու զրույցը, հյուրերի հետ միասին նստել, երգել, պարել, հանելուկներ ասել, զանազան խաղեր խաղալ, նվագել:
                        Ղազարոս Աղայանն ու Հովհաննես Թումանյանը, ունենալով տեսական, գրական, գիտական, լեզվագիտական պաշար, իրար օգնում էին, իրար լրացնում նկատողություններով, խորհուրդներով: Նրանք կխոսեին անվերջ բնության, հասարակական երևույթների մասին, իսկ կենտրոնական նյութը գրականությունն էր: Ղ. Աղայանը երգում էր փոքրուց, լավ, ուժեղ ձայն ուներ: Թումանյանի ձայնն ու լսողությունը համեմատաբար թույլ էին, բայց նա էլ էր երգում: Երկուսն էլ լավ գիտեին մեր շարականները, տաղերն ու մեղեդիները: Երկուսն էլ սիրում էին մեր ժողովրդական հին, լավագույն ծեսերը: Երկուսի մեջ էլ վառ էր հայ ժողովրդի ազատագրության ձգտումը և հավատը:
                        Երկուսի մեջ էլ գոյություն ուներ հեռավորությունից իրար զգալու երևույթը: Մի անգամ Աղայանը զգում է, որ Հ. Թումանյանը հիվանդ է, և ուշ գիշերին գալիս է նրա բնակարանի առաջ կանգնում և կանչում է: Թումանյանի կինը դուրս է գալիս և հայտնում նրան, որ դրությունը լավացել է: Իսկ ամենանշանակալից դեպքը Թումանյանի հեռազգացողության դեպքն է, երբ իր առանձնասենյակում պարապելիս գրիչը վայր է ձգում և բացականչում է. «Ղազարն ընկա՛վ»... Արտավազդը ներս է գալիս և հայտնում, թե՝ «Պապեն վախճանվել է»...

                        Մուշեղ Աղայան

                        Comment


                        • Կարինե Զիլֆիմյան-ի խոսքերից Նայել գրառումը
                          ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԵՎ ՂԱԶԱՐՈՍ ԱՂԱՅԱՆ
                          (Ասլան ապերն ու Ասլան բալան)

                          Ղազարոս Աղայանի և Հովհաննես Թումանյանի միջև ընդհանուր շատ բան կար: Նրանք երկուսն էլ գյուղից են դուրս եկել: Գյուղից փոխադրվում են քաղաք, սակայն մեկը փախչում է հոր տանից, մյուսը, ընդհակառակը, հոր միջոցով փոխադրվում է Ջալալօղլի և ապա՝ Թիֆլիս՝ ուսման ծարավը հագեցնելու համար: Ապա մեկը տպարանից, մյուսը կոնսիստորիայից շարունակում են իրենց սիրելի գրական գործը: Երկուսն էլ քաղաքից են կին առնում, երկուսն էլ ծանրաբեռնված են ընտանիքով. Աղայանը ասպնջական կյանքով է ապրում, Թումանյանը իր մշտական բնակավայրը հաստատում Թիֆլիսում:
                          Ղ. Աղայանը կապը գյուղից չի կտրում մինչև իր կյանքի վերջը, գյուղի հոգսերն է քաշում, գյուղում եղած տարիներին նրա տունը դառնում է մի կուլտուրական վայր, որտեղ գյուղացիք լսում են նրա խոսքն ու զրույցը: Հովհաննեսն էլ միշտ կապված էր գյուղին, գնում էր հաճախ գյուղ, օգնում էր գյուղացիներին: Գյուղի ամենածանր օրերին իր համարձակ խոսքով ու գործով հաշտություն է քարոզում հայ, թուրք, վրացի ազգերի միջև: Երկուսն էլ, սիրելով իրենց հարազատ ազգը, անկեղծ սիրում էին հարևան թուրք և վրացի ժողովուրդներին:
                          Ղ. Աղայանի կինը, լինելով քաղաքացի, կապված էր քաղաքի հետ և չէր սիրում Աղայանի՝ գյուղի բարեկամներին: Աղայանը և իր կինը (Նատալյա Բահադրյանը) ազգակցական կապ ունեին. կինը Աղայանի մորեղբոր կնոջ քրոջ աղջիկն էր: Չէր սիրում Աղայանի եղբայրներին՝ բացի մեկից՝ Սարգիս Աղայանից, որ հանդիսանում էր մեր տան պահապան հրեշտակը: Հ. Թումանյանի կինը հակառակն էր: Նա սիրում էր գյուղը և գյուղացիներին մի առանձնահատուկ սիրով և նվիրված էր իր ամուսնուն: Երկուսի դուռն էլ բաց էր գյուղացիների առաջ:
                          Ղ. Աղայանն ու Հ. Թումանյանն իրար հետ խոսում էին ժողովրդական բարբառով, Ղազարոսը՝ արարատյան, Հովհաննեսը նաև լոռվա: Երկու բանաստեղծների կանայք՝ Օլգան և Նատալյան, իրար մոտ էին, մտերիմ, անչափ իրար սիրում էին, վշտերն ու ուրախությունները բաժանում էին իրար մեջ: Նույն մտերմությունը և սերը կար երկու բանաստեղծների ընտանքիների և զավակների միջև: Աղայանի և Թումանյանի տունը մեկ էր, նրանք մի ընտանիք էին:
                          Ղ. Աղայանն իր ընտանիքի մեջ նահապետական էր, պահպանողական, նույնիսկ բռնակալ: Նա իր երեխաներին կրթության չտվեց (Հայկանուշին, Հռիփսիմեին և Անահիտին)՝ ասելով. «Ինքնակրթությամբ առաջ գնացեք»: Իսկ Հ. Թումանյանն, ընդհակառակը, իր բոլոր զավակներին կրթության տվեց՝ ուղարկելով մինչև բարձրագույն դպրոցներ, մեծ ուշադրություն դարձնելով մասնագիտականի վրա: Խրախուսում էր իր երեխաներին, երբ տեսնում էր նրանց մեջ տաղանդի նշաններ: Աղայանը նման դեպքերում անուշադիր էր զավակների նկատմամբ: Հ. Թումանյանը չափազանց հյուրասեր էր, ինչպես և Աղայանը: Հյուր եկած ժամանակ Ղազարոսը նշանով կհեռացներ զավակներին. եթե տղամարդ էր գալիս, աղջիկներին չէր թողնի ներս մտնել և կկանչեր այն ժամանակ, երբ հարկավոր էր սպասարկել նրանց: Թումանյանը հյուր եկած ժամաանկ ստիպում էր երեխաներին զբաղեցնել հյուրերին, հավաքում էր բոլորին և պատվիրում ներկա լինել, լսել նրանց ասքն ու զրույցը, հյուրերի հետ միասին նստել, երգել, պարել, հանելուկներ ասել, զանազան խաղեր խաղալ, նվագել:
                          Ղազարոս Աղայանն ու Հովհաննես Թումանյանը, ունենալով տեսական, գրական, գիտական, լեզվագիտական պաշար, իրար օգնում էին, իրար լրացնում նկատողություններով, խորհուրդներով: Նրանք կխոսեին անվերջ բնության, հասարակական երևույթների մասին, իսկ կենտրոնական նյութը գրականությունն էր: Ղ. Աղայանը երգում էր փոքրուց, լավ, ուժեղ ձայն ուներ: Թումանյանի ձայնն ու լսողությունը համեմատաբար թույլ էին, բայց նա էլ էր երգում: Երկուսն էլ լավ գիտեին մեր շարականները, տաղերն ու մեղեդիները: Երկուսն էլ սիրում էին մեր ժողովրդական հին, լավագույն ծեսերը: Երկուսի մեջ էլ վառ էր հայ ժողովրդի ազատագրության ձգտումը և հավատը:
                          Երկուսի մեջ էլ գոյություն ուներ հեռավորությունից իրար զգալու երևույթը: Մի անգամ Աղայանը զգում է, որ Հ. Թումանյանը հիվանդ է, և ուշ գիշերին գալիս է նրա բնակարանի առաջ կանգնում և կանչում է: Թումանյանի կինը դուրս է գալիս և հայտնում նրան, որ դրությունը լավացել է: Իսկ ամենանշանակալից դեպքը Թումանյանի հեռազգացողության դեպքն է, երբ իր առանձնասենյակում պարապելիս գրիչը վայր է ձգում և բացականչում է. «Ղազարն ընկա՛վ»... Արտավազդը ներս է գալիս և հայտնում, թե՝ «Պապեն վախճանվել է»...

                          Մուշեղ Աղայան
                          Շնորհակալություն հետաքրքիր նյութեր ներկայացնելու համար, հարգելի' Կարինե։

                          Comment


                          • ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

                            Թումանյանին հիշելիս ամենից առաջ պատկերանում է ինձ նրա ժպիտը, այն ճառագայթող ժպիտը, որ մշտապես լուսավորում էր մեր պոետի խորապես իմացական դեմքը: Նախագահելիս լիներ, թիկնոցն ուսերին բուկինիստների խանութները պտտելիս, մշակի հետ իր գնումները տուն տանելիս թե իր փութկոտ քայլերով այս կամ այն հիմնարկը գնալիս, այդ ժպիտը շարունակ ծաղկում էր նրա դեմքին և նրան տալիս արտակարգ բարեհամբույր ու սիրալիր արտահայտություն: Անծանոթն անգամ հազարի մեջ կջոկեր այդ ժպիտը և կզգար անմիջապես, որ դրա տերը հասարակ մեկը չի, այլ լայն խոհեր և «շնորհք ու սեր» ունեցող մի բացառիկ մարդ: Այդ ժպիտը այն զարմանալիորեն վարակիչ ժպիտներից էր, որ տեսնողը ուզում էր ինքն էլ ժպտար՝ առանց պատճառի մասին մտածելու:
                            Միաժամանակ Թումանյանն այնքա՜ն պարզ էր, մատչելի. ամեն ոք ամեն տեղ կարող էր մոտենալ, ծանոթանալ, հարցեր տալ:
                            Ինձ միշտ թվում էր, թե հայ ժողովուրդը իր դարավոր հոգևոր գանձերի շտեմարանի բանալիները և համով պատմելու շնորհքը կտակել էր նրան՝ իր ծոցից ելած արժանավորագույնին, և հայ ժողովրդի այդ իմաստուն, լայնահորիզոն ներկայացուցիչը հարազատորեն ու շռայլ գործադրում էր իր ստացած ժառանգությունը:
                            Պատերազմը, տակնուվրա անելով հասարակական կյանքը, խանգարեց թե՛ գրողների, և թե՛ Գրողների ընկերության նորմալ գործունեությունը: Գրական ուժերը ցրվեցին, Թումանյանն էլ, իբրև Հայոց Ազգային Բյուրոյի անդամ, տարվեց ազգային-քաղաքական կյանքով: Այս շրջանին է վերաբերում այն ձեռնարկությունը, որ գլուխ բերեց Թումանյանը՝ կազմելով հայ-գերմանական ընկերության պես մի բան, որի նպատակն էր կուլտուրական մերձեցում և փոխադարձ ճանաչողություն: Ընկերության առաջին երեկույթին, ուր ներկա էր և գեներալ ֆոն Կռեսը՝ իր գլխավորած միսիայի անդամներով, Թումանյանը կարդաց առաջին դասախոսությունը Սայաթ-Նովայի մասին: Թումանյանը խոսում էր հայերեն, որ և մաս-մաս թարգմանվում էր գերմաներենի: Սայաթ-Նովայի մասին խոսելով՝ նա, իր ասելիքը հյուրերին հասկանալի դարձնելու համար, Սայաթ-Նովայի սիրո երգերը բաղդատում էր Հայնեի երգերի հետ և գտնում այնպիսի օրիգինալ մտքեր ու դարձվածքներ, որ գերմանացիները լարված հետևում էին նրան և հաճախ էլ ծափահարում: Իսկ երբ մեկ-մեկ թարգմանվում էին Սայաթ-Նովայի իմաստալի, պատկերավոր տողերն ու տները, գերմանացի կարգապահ զինվորականները ծափահարում էին հրճվանքով: Այդ երեկո ես առաջին անգամ տեսա ու հասկացա, թե ինչ բան է դիպլոմատիան: Կողմերի նպատակները պարզ էին. գերմանացիներին այդ ընկերությունը հարկավոր էր իրենց ազդեցությունը հայերի մեջ տարածելու, իսկ Թումանյանին հարկավոր էր նրանց համակրությունը՝ վերահաս աղետները կանխելու...
                            Նա այդ օրերին գիրն ու գրականութունը և իր անձնական վիշտը (երկրորդ որդին անհետ կորել էր պատերազմի դաշտում) մոռացած՝ տարվել էր հասարակական-քաղաքական գործերով: Երբ սկսվեց հայ-վրացական դժբախտ պատերազմը՝ Թումանյանի անհանգստությունը կրկնապատկվեց: Իսկ երբ վրաց մենշևիկները գազազած բաց թողին իրենց ազգայնական վայրագ կրքերի սանձերը և Թիֆլիսի բոլոր հայ տղամարդկանց ու պատանիներին մի օրվա մեջ լցրին բանտերն ու աքսորեցին, ձերբակալվածների ազգականները հանգստ չէին տալիս Թումանյանին: Եվ Թումանյանը շարունակ դեսուդեն էր ընկնում՝ սրան-կամ նրան օգնելու, ազատելու: Մեծ անուն ուներ և վրաց հասարակության մեջ: Նա այդ անունը, դիրքը, համբավը օգտագործեց ու քանի-քանիսին ազատեց բանտից, աքսորի տանջանքներից ու անխուսափելի տիֆամահից: Այդ դժնի օրերին Թումանյանն ինձ հիշեցնում էր «Աղավնու վանքի» հայր Օհանին: Բայց դաժան իրականությունն ավելի զորավոր էր, քան նրա կամեցողությունը: Եվ նա տանջվում էր վշտացած:
                            21 թվի մարտը Երևանում. ցուրտ, անհրապույր, տագնապալի օրեր: Ահա մի ցուրտ երեկո Աբովյանի վերևից բոժոժների զնգզնգոցով քաղաքամեջ է մտնում մի սահնակ: Մուշտակի վեր քաշած օձիքի միջից երևում է ինձ ծանոթ մի պրոֆիլ՝ փոքրիկ սպիտակ մորուքով: «Թումանյա՞նը»: Նույն օրը՝ ուշ երեկոյան իմանում եմ, որ Թումանյանը եկել է իսկապես ու գնացել Փրկության կոմիտե:
                            ... Թումանյանը իր դստեր և փոքրիկ թոռան հետ եկավ մեր տուն՝ թրջված և սաստիկ հոգնած: Փոքր-ինչ հանգստանալուց հետո նա աշխուժացավ: Երեկոյան դեմ Թումանյանի իրերը բերին, և մենք ճանապարհ ընկանք դեպի Թիֆլիս: Կայարանում ստիպվեցինք երկար սպասել հայկական գնացքին. գնացքների կանոնավոր երթևեկություն չկար: Տաճկական գնացքը, որ Կարսից եկել էր Թիֆլիս մեկնելու, հյուրընկալեց մեզ: Տաճիկ մի զինվորական, իր վագոնի լուսամուտից տեսնելով կայարանում սպասող այդ պատկառելի մարդուն և իմանալով նրա ո՛վ լինելը, մարդ էր ուղարկել Թումանյանին և նրա ուղեկիցներին հրավիրելու: Մեզ հատկացրին մի մաքուր կուպե: Վագոնի առաջնորդը՝ մի տարիքավոր ռուս, ինքնաբերաբար թեյ բերեց մեզ՝ այնքան ցանկալի այդ րոպեին՝ կայարանում սպասելու հոգնությունից ու ձանձրույթից հետո: Երբ ուզեցինք թեյի արժեքը վճարել, ռուս վագոնապահը ոչինչ չուզեց վերցնել՝ հայտնելով, թե դա իր կողմից մի հյուրասիրություն է՝ ի պատիվ հայ բանաստեղծի: Այս երկու դեպքը խորապես հուզեցին Թումանյանին:
                            _ Տեսնում ես՝ ամեն ազգի մեջ լավն էլ կա, վատն էլ: Իսկ մենք՝ հայերս, սիրում ենք առհասարակ քաղաքական երևույթներն ու մարդկանց նայել միշտ միակողմանի, երեխայի պես: Փոքր ազգերը մեծ ազգերի մոտ մանուկներ են՝ մենակ իրենց փոքրությամբ. բայց հայ ազգի նման հին ազգը, որ անթիվ-անհամար փորձանքներ է տեսել, պետք է որ մտքի երեխայական հասակից դուրս եկած լիներ և էդ փորձությունների մեջ իմաստուն դարձած: Իմաստուն ազգը չպետք է թողներ, որ էդպես մարդիկ խաղան իր բախտի հետ և ամենածանր աղետների դուռը հասցնեն իրեն:
                            Նա հուզված լռեց՝ չկամենալով նորոգել հին վերքերը...
                            Թումանյանը զարմանալի հավատում էր բնության հրաշագործ ուժին և օրինակ բերում իրեն, թե որքան էլ վատ տրամադրություն է ունենում, դա իսկույն չքանում է, երբ դաշտ է գնում կամ անտառ:
                            _ Բնության մեջ նունիսկ ուզում ես սիրել ամեն մի արարածի...

                            ՍՏԵՓԱՆ ԶՈՐՅԱՆ

                            Comment


                            • ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ
                              (Վահան Թոթովենցի հուշերից)

                              Առաջին անգամ ես պոետին տեսա էջմիածնի վանքի բակում: Երկարահասակ էր, նիհար, սպիտակ մորթով և սպիտակ մազերով. ուներ լայն ճակատ, ժպտուն, ոչ խորը, բայց իմաստուն աչքեր: Վանքի բակում հավաքվել էր տասնյակ հազարավոր գաղթականություն: Թումանյանը վազում էր մի կետից կետ, մի մեռնողից մի ուրիշ մեռնողը: Կարգադրում էր, հրամայում, հայհոյում, կշտամբում, ժպտում, շոյում, զայրանում: Մեռնում էր մի ամբողջ ժողովուրդ...
                              Թիֆլիսում 1916 թվականին ես անձնապես ծանոթացա Թումանյանին: Նրա Արտավազդ որդին դարձավ իմ մտերիմ ընկերներից մեկը:
                              Թումանյանը սրամիտ էր, անզուգական պատմող: Նրա բանավոր խոսքը թաթախված էր ամենանրբին հումորով: Բանավոր Թումանյանը մի քանի հասակով ավելի բարձր էր, քան գրավոր Թումանյանը: Այն, ինչ իբրև գրական ժառանգություն մեզ թողել է նա, միայն փոքրիկ մասնիկն էր մեծ տաղանդի: Նրա բանավոր խոսքը ավելի հարուստ էր, ավելի գույնզգույն, խոր, սրամիտ, արագաթռիչ ու հատու: Նրա տված պատասխանները թրի նման կտրում էին: Ո՛չ ոք իր ժամանակակիցների մեջ չէր իմանում այնքան տեղին խոսել, որքան Թումանյանը: Առհասարակ այն կարծիքը կար, որ Թումանյանը շատախոս է: Ճիշտ է. նա սիրում էր նստել և ժամերով, մինչև անգամ օրերով, եթե հնար լիներ, խոսեր, իսկ նրան տարիներով լսողը չէր լսի կրկնություն, խոսքի միջակություն և գույների դժգունություն: Սա շատախոսություն չէ: Նրա ֆրազն ընտիր էր և պարզ, այնքան պարզ, որ կարող էր հիմարների վրա ազդեցություն չթողնել: Նա երկար խոսում էր, բայց նախադասույթյունները կարճ էին:
                              Թումանյանը գինի էր խմում էպիկական հանդիսավորությամբ: Նրա համար գինու բաժակը բերանը տանելը մի սրբազան արարողություն էր: Սովորություն ուներ, որ խոսքն սկսելիս բաժակը ցած էր դնում միայն այն դեպքում, երբ երկու ձեռքերն էլ հարկավոր էին խոսքն ուժեղացնելու համար: Գինին նրա համար հոմերական ըմպելիք էր, դրա հետ կապված էր էպիկական բովանդակ պոեզիայով:
                              Թումանյանը գրեթե միակն էր հայ գրողների մեջ, որ ընդարձակ կապեր ուներ վրաց գրողների հետ, իսկ չէր եղել ոչ մի ռուս գրող, որ այցելեր Կովկաս և նրա տանը հյուր չլիներ:
                              Ես տեսել եմ Թումանյանի արցունքը երկու անգամ. խաղաղ, դանդաղորեն գլորվող արցունքները, որ այրում են կոպերը: Ինձ այնպես էր թվում, որ ահա տապալվել է հսկան, որ ահա դարավոր կաղնին չի դիմացել ահեղ մի փոթորկի: Առաջին անգամ նրա արցունքը տեսա Մամբրե Մատենճյանի դագաղի մոտ: Շատ էր զգացվել երիտասարդ ու տաղանդավոր Մատենճյանի մահվամբ: Երկրորդ անգամ՝ իր որդու՝ Արտավազդի մահվան առթիվ: Մինչև հիմա էլ հիշում եմ նրա արցունքները, մեծ բանաստեղծի արցունքի վճիտ կաթիլները, այնպես վճիտ, ինչպես գարնանային ցողը և այնպես այրող, ինչպես արծաթի հալած կաթիլը:
                              ... Նա գիտեր առատությամբ ուրախանալ, առատությամբ ծիծաղել: Նրա ժպիտն ու ծիծաղը համապարփակ էին: Ժպտալիս միայն շրթունքները և աչքերը չէին, որ մասնակցում էին, այլև նրա ձեռքերը: Ուրախությունը և տխրությունը հոգու թևերն են: Մեծ բանաստեղծը շարժում էր այդ թևերը մեծաթռիչ. այդ թևերի մի ծայրը դիպչում էր խորխորատի հատակը, իսկ մյուս ծայրը՝ երկնքի կապույտ մարմարին: Թախծում էր խորը, այնպիսի թախծություն, որի մոտ կանգնելիս զգում էիր տխրության խոնավությունը: Ես այդ խոնավության մոտ կանգնել եմ, երբ Զապել Եսայանը հաղորդում էր Թումանյանին Գրիգոր Զոհրապի մահվան մանրամասները: Նստած երկուսի դիմաց՝ ես զգացի հարազատ քրոջ և հարազատ եղբոր մեծ վիշտը: Եվ Թումանյանի պոեզիան ուրախության և թախծի թևերի ուժգին բախումն է:
                              Թումանյանն ուներ գրական բարձր կուլտուրա: Այդ կուլտուրան հանդես էր գալիս մանավանդ նրա թարգմանությունների մեջ: Երբ նա ձեռնարկում էր որևէ գրական հանճարի գործը թարգմանել, նրա թարգմանությունը մրցում էր տեքստի հետ: Բանաստեղծ Թումանյանը ուներ նաև կենցաղի բարձր կուլտուրա. նրա խոսքը փափկանկատ էր, չափված (մի մոռացեք, որ նա շատ խոսող մարդ էր, և դժվար էր այդ բոլորը կիրառել): Չի լինի որևէ երիտասարդ գրող, որ դուրս գա և ասի, թե Թումանյանը ժամանակին իրեն հուսահատեցրել է, բայց ժամանակին եղել են մարդիկ, որ բացարձակ ասել են, թե Թումանյանից բան դուրս չի գա: Նա ընդունում էր երիտասարդ գրողներին անսահման գուրգուրանքով:

                              Comment


                              • Վարշավայում՝ հայ-լեհական հիմնադրամի կենտրոնական գրասենյակում Fundacja Polsko-Ormiańska Լեհ - Հայկական Հիմնադրամ տեղի է ունեցել Հովհաննես Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» պոեմի լեհերեն թարգմանությամբ (թարգմ. Կալինա Իզաբելա Զիոոլայի) գրքի շնորհանդեսը: Գիրքը տպագրվել է Հայաստանում Լեհաստանի դեսպանատան նախաձեռնությամբ: Միջոցառման ընթացքում ցուցադրվեց Հովհաննես Թումանյանի կյանքի եւ գործունեության մասին պատմող ֆիլմ, ինչպես նաև բանաստեղծի երևանյան թանգարանի աջակցությամբ բացվեց «Հովհաննես Թումանյան. Մեծ հայը» ցուցահանդես:

                                Միջոցառումը նվիրվում է Հովհաննես Թումանյանի ծննդյան 150-ամյակին:

                                Comment

                                Working...
                                X