Չինական փիլիսոփայական միտքը

[Տաթև ջան]

Չինական փիլիսոփայական միտքը մի առանձին փիլիսոփայական կառույց է, որը
գոյություն է ունեցել և զարգացել եվրոպական ազդեցությունից անկախ:
Չինական փիլիսոփայական մտքի վառ ներկայացուցիչն էր Կոնֆուցիուսը /չինարեն` 孔子-
Քոն Ծը կամ «ուսուցիչ Քոն»/: Նա ապրել է մ.թ.ա. 551-479 թթ. Լյու իշխանի օրոք, ունեցել է
բազմաթիվ աշակերտներ, որոնք ողջ Չինաստանով տարածել են իրենց ուսուցչի մտքերը:
Կոնֆուցիուսի արտահայտած մտքերն արդիական են նույնիսկ այսօր իր հայրենիքի
սահմաններից հեռու: Ո՞վ չգիտի նրա «Երիտասարդը սովորում է իր համար, իսկ տարեցը`
ուրիշների», «Տասնհինգ տարեկանում ուսման եմ ձգտել, երեսունում` հաստատվել եմ,
քառասուն տարեկան ազատվել եմ կասկածամտությունից, հիսունում` զգացել եմ Երկնքի
ազդեցությունը, վաթսուն տարեկանում հասկացել եմ մարդկային անկեղծությունը, իսկ
յոթանասուն տարեկանից հետո ես հետևում եմ սրտիս կամքին» խոսքերը: Կոնֆուցիուսն ապրել
է Չինաստանի պատմության կարևոր ժամանակաշրջանում` Աշուն-Գարուն դարաշրջանի
վերջում և Պատերազմող պետությունների դարաշրջանի սկզբում: Այս պատճառով
կոնֆուցիական իմաստությունը բազմաթիվ առաջարկություններ և խորհուրդներ է
պարունակում, որոնք ուղղված են պետության անկարող ղեկավարներին և պալատականներին:
Այսօր Չինաստանի սահմաններից դուրս գործում են Կոնֆուցիուսի բազմաթիվ
կենտրոններ, որոնց նպատակն է մարդկանց հաղորդակից դարձնել չինական մշակույթին,
պատմությանը և լեզվին: Առաջին կենտրոնը բացվել է 2004 թվականին Սեուլում, իսկ 2008
թվականի տվյալներով, աշխարհում գործում է 249 հաստատություն:
Չինական փիլիսոփայական մտքի զարգացման համար մեծ նշանակություն է ունեցել նաև
Լաո Ծիի (մ.թ.ա. 6-րդ դար) «Տաոդըցին» աշխատությունը, որից և սկիզբ է առել
տաոիստականությունը: Չին փիլիսոփաների շարքում հարկավոր է առանձնացնել Մենգ
Ծիին, Հան Ֆեյծիին, Մո Ծիին, Սյուն Ծիին:
Չին փիլիսոփաները մեծ ուշադրություն են դարձրել մարդու և բնության միջև եղած
կապին: Այդ պատճառով «մարդու և երկնքի միասնության» գաղափարագիրը ամենառաջնային
տեղ է գրավում թե´ չինական գրերի համակարգում և թե´ նրա փիլիսոփայական մտքում: Չին
փիլիսոփաները համարում էին, որ անհրաժեշտ է մարդու մեջ դաստիարակել միաժամանակ և´
բնավորությունը, և´ բարոյական որակները:
Չինական փիլիսոփայական միտքը շարունակում է կիրառություն գտնել նաև ներկայիս
Չինաստանում: Մասնավորապես, չինական առանձնահատկություններով սոցիալիզմի
կառուցման գաղափարախոսությունը որոշակիորեն հիմնվում է նաև չին մեծ փիլիսոփաների
իմաստության վրա:

Դերզյան Տաթև